🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:02:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गांभीर्य
gāṃbhīrya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गांभीर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰ गाम्भीर्य]
१. गहराई । गंभीरता ।
२. स्थिरता । अचंचलता ।
३. हर्ष, क्रोध, भय आदि मनोवेगों से चंचल न होने का गुण । शांति का भाव । धीरता ।
४. किसी विषय की गूढ़ता । गहनता । जटिलता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गाम्भीर्य mfn. being in the depths, Pāṇ. iv, 3, 58
गाम्भीर्य n. deepness, depth (of water, sound, &c.), MBh. xiii, 4637; R.
(of the voice of a Jaina saint), W.
depth or profundity of character, earnestness, R. &c.
depth of meaning, deep recondite sense, W.
dignity, Kathās. lxxxvi, 32
generosity, cxxiv, 83
calmness, composure, Daśar. ii, 12; Sāh. iii, 50 and 53
(in rhet.) a hidden allusion, Pratāpar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (354,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गांभीर्यं [गंभीरस्य भावः ष्यञ्] 1 Deepness, depth (of water, sound &c.). --2 Depth, profundity (of meaning, character &c.); समुद्र इव गांभीर्ये Rām.; Śi. 1. 55; R. 3. 32.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाम्भीर्य्य न० गम्भीरस्य भावः ष्यञ् । १ अगाधत्वे तलस्पर्शना- योग्यत्वे २ अविकारित्वे च । “निरस्तगाम्भीर्य्य- मपास्तपुष्पकम्” माधः । “गाम्भीर्य्य मविकारित्वम् अगाधत्वञ्च” मल्लि० । सा० द० उक्ते ३ पौरुषसात्वि- कगुणभेदे यथा “शोभा विलासोमाधुर्य्यं गाम्भीर्य्यं धैर्य्यतेजसी । ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्वजाः पौरुषा गुणाः” इति पुरुषगुणानष्टधा विभज्य “भीशोकक्रोध- हर्षाद्यैर्गाम्भीर्य्यं निर्विकारता” इति लक्षितम् । “विकाराः सहजा यस्य हर्षक्राधभयादिषु । भावेषु नोपलभ्यन्ते तत् गाम्भीर्य्यमिति स्मृतम्” शाकु० । यथा “आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षि- तस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः” । ४ अचापल्ये च “गाम्भी- र्य्यमनोहरं वपुः” रघुः “गान्धीर्य्येण अचापल्येन” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2578,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाम्भीर्य्यं, क्ली, (गम्भीरस्य भावो गम्भीरे भवं वा । “गम्भीराञ्ञ्यः ।” ४ । ३ । ५८ । इति ञ्यः ।) गम्भीरता । यथा, -- “मेघनिर्घोषगार्म्भीर्य्यं प्रतिनादविधायिता ।” इति जिनयाल्गुणे हेमचन्द्रः । [] (इदं हि नायकस्य सात्त्विकगुणविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ५८ । “शोभा विलासो माधुर्य्यङ्गाम्भीर्य्यं धैर्य्यतेजसी । ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥” तस्य लक्षणम् । यथा, तत्रैव । ३ । ६२ । “भीशोकक्रोधहर्षाद्यैर्गाम्भीर्य्यं निर्व्विकारता ॥” उदाहरणम् । यथा, -- “आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-324-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गांभीर्य" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें