🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:22:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हृदय
hṛdaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हृदय (2.6.65) हृद्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृदय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छाती के भीतर बाईं ओर स्थित मांसकोश या थैली के आकार का एक भीतरी अवयव जिसमें स्पंदन होता है और जिसमें से होकर शुद्ध लाल रक्त नाड़ियों के द्बारा सारे शरीर में संचार करता है । दिल । कलेजा । विशेष दे॰ कलेजा । मुहा॰—हृदय धड़कना = (१) हृदय का स्पंदन करना या कूदना (२) भय या आशंका होना ।
२. छाती । वक्षस्थल । मुहा॰—हृदय से लगाना = आलिंगन करना । भेंटना । हृदय विदीर्ण होना = अत्यंत शोक होना । विशेष दे॰ छाती ।
३. अंतःकरण का रागात्मक अग । प्रेम, हर्ष, शोक, करुणा, क्रोध आदि मनोविकारों का स्थान । जैसे,—उसे हृदय नहीं हैं, तभी ऐसा निष्ठुर कर्म करता है । मुहा॰—हृदय उमड़ना = मन में प्रेम, शोक या करुणा का वेग उत्पन्न होना । हृदय भर आना = दे॰ 'हृदय उमड़ना' । विशेष दे॰ जी और 'कलेजा' ।
४. अंतःकरण । मन । जैसे,—वह अपने हृदय की बात किसी से नहीं कहता । मुहा॰—हृदय की गाँठ = (१) मन का दु्र्भाव । (२) कपट । कुटिलता । विशेष दे॰ जी और 'मन' ।
५. अंतरात्मा । आत्मा ।
६. विवेकबुद्धि । जैसे,—हमारा हृदय गवाही नहीं देता । (७) किसी वस्तु का सार भाग ।
८. तत्व । सारांश ।
९. गुह्य बात । गूढ़ रहस्य ।
१०. वेद (को॰) ।
११. अहंकार (को॰) ।
१२. अत्यंत प्रिय व्यक्ति । प्राणाधार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृदय n. (ifc. f(आ). ) the heart (or region of the heart as the seat of feelings and sensations; हृदये-√ कृ, ‘to take to heart’), soul, mind (as the seat of mental operations; चपल-हृदय, ‘fickle-minded’), RV. &c. &c.
the heart or interior of the body, RV.; AV.; TBr.; MBh.
the heart or centre or core or essence or best or dearest or most secret part of anything, AV. &c. &c.
true or divine knowledge, MW.
the Veda, ib.
science, ib.
(with प्रजापतेः) N. of a Sāman, IndSt.
हृदय m. a partic. Sunday, BhavP.
हृदय mfn. going to the heart, BhāgP. (fr. हृद् + अय, Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1302,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृदयं 1 The heart, soul, mind; हृदये दिग्धशरैरिवाहतः Ku. 4. 25; so अयोहृदयः R. 9. 9; पाषाणहृदय &c. --2 The bosom, chest, breast; बाणभिन्नहृदया निपेतुषी R. 11. 19. --3 Love, affection. --4 The interior or essence of anything. --5 The secret science; अश्व˚, अक्ष˚ &c. --6 True or divine knowledge. --7 The Veda. --Comp. --आत्मन् m. a heron. --आविध् a. heart-rending, heart-piercing; Bk. 6. 73. --ईशः, ईश्वरः a [] husband. (--शा, --री f.) {1} a wife. {2} a mistress. --उदंकः heaving of the heart. --कंपः tremor of the heart, palpitation. --ग्राहिन् a. heart-captivating. --चोरः one who steals the heart or affections. --छिद् a. heartrending, heart-piercing. --रज्जुः (in geom.) a central line. --रोगः a heart-disease; Mu. 1. 13. --लेखः {1} knowledge. {2} heart-ache, anxiety. --विध्, --बेधिन् a. heart-piercing. --वृत्ति f. disposition of the heart. --स्थ a. being or cherished in the heart. --स्थानं the breast, bosom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृदय न० हृ--कयन् दुक्च । १ मनसि २ वक्षसि च त्रिका० । हृद् एति इण--अच् । परब्रह्मणि “हृद्ययं तस्माद्धृदयम्” छा० उ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृदयं, क्ली, (ह्रियते विषयैरिति । हृ + “वृह्रोः षुग्दुकौ च । उणा० ४ । १०० । इति कयन् दुक् च ।) बुक्कम् । वक्षः । मनः । यथा, -- “उरस्यपि च वुक्वायां हृदयं मानसेऽपि च ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ वुक्काग्रमासं हृदयं हृदिति । चत्वारि हृदये । केचित्तु वुक्कात् पृथगेव हृदयान्तर्गते मांस- विशेषे पद्माकारे हृदयादिद्वयमाहुः । धातो- रनेकार्थत्वात् । इत्यमरटीकायां भरतः । २ । ६ । ६४ ॥ अत्र अनाहतनामकद्वादशदलपद्ममस्ति । यथा, “आधारे लिङ्गनाभौ हृदयसरसिजे तालुमूले ललाटे द्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदले द्वादशार्द्धे चतुष्के । वासान्ते वादिलान्ते ड-फ-क-ठसहिते कण्ठदेशे स्वराणां हक्षौ कोदण्डमध्ये सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि ॥” इति षट्चक्रभेदः ॥ किञ्च । “तस्योर्द्ध्वे हृदि पङ्कजं सुललितं वन्धूककान्त्यु- ज्ज्वलं काद्यैर्द्वादशवर्णकैरुपकृतं सिन्दूररागाञ्चितैः ॥ नामानाहतसंज्ञकं सुरतरुं वाञ्छातिरिक्तप्रदं वायोर्मण्डलमत्र धूमसदृशं षट्कोणशोभान्वि- तम् ॥” इति षट्चक्रक्रमः ॥ * ॥ तस्य शुभाशुभलक्षणं यथा, -- “समोन्नतञ्च हृदयमकल्प्यं मांसलं पृथु । नृपाणामधमानाञ्ज खरलोमशिरालकम् ॥” इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥ (तथास्य विवृतिः । “अर्थे दश महामूलः समासक्ता महाफलाः । महच्चार्थश्च हृदयं पर्य्यायैरुच्यते बुधैः ॥ षडङ्गमङ्गविज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम् । आत्सा च सगुणश्चेतः चिन्त्यञ्च हृदि संश्रितम् ॥ [] प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते । गोपानसीनामागारकर्णिके वार्थचिन्तकैः । तस्यापघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमिच्छति ॥ यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानन्धारितन्तत्र संश्रितम् । तत्परस्यौजसः स्थानन्तत्र चैतन्यसंग्रहः ॥ हृदयं महदर्यश्च तस्मादुक्ताश्चिकित्सकैः । तेन मूलेन महता महामूला मता दश ॥” इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥ “हृदयमिति कृतवीर्य्यो बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥ “शोणितकफप्रसादजं हृदयं तदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहाः । तस्याधो वामतः प्लीहा फुस्फुसश्च दक्षिणतो यकृत् क्लोम च ॥ तद्धृदयं विशेषेण चेतानास्थानमतस्तस्मिंस्तमसा- वृते सर्व्वप्राणिनः स्वपन्ति । भवति चात्र । पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् । जाग्रतस्तद्विकशति स्वपतश्च निमीलति ॥” इति च सुश्रुते शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हृदय" आता है (54)
हृद् हृदय । दिल । मनबुक्क हृदयअर्पिस हृदय । हृदय का मांसबुक्कन हृदयजीवस्थान वह स्थान जहाँ जीव रहता है । मर्मस्थान । हृदयस्तनांतर हृदय । दिलबुक्का हृदय । कलेजाबुक्की हृदयवृक्का हृदयअंतस् अंतःकरण । मन । हृदय । चित्ता मानसमर्मचर हृदयहृदयदेश हृदय का स्थान या क्षेत्र । हृदयसाष्टांग आठो अंग सहित । यौ॰—साष्टांग प्रणाम=मस्तक, हाथ, पैर, हृदय, आँख, जाँघ, ब…हिय हृदय । मनकल्ब हृदय । दिलजमीर अंतःकरणा । हृदय । मनदरून आत्मा । हृदय । चित । कल्वहिया हृदय । मनहीअर पु † संज्ञा पुं॰ हिआव । साहस । हृदयहीतल पु संज्ञा पुं॰ हृदयस्थल । हृदयकरेजा पु † संज्ञा पुं॰ कलेजा । हृदयहियरा हृदय । मनअंतरगत पु संज्ञा पुं॰ मन । हृदय । अंतःकरणजीवधार आत्मा का आश्रयस्थान । हृदय । विशेष— उपनिषदों में जीव का स्थान हृदय मान…अंतर्घट शरीर के भीतर का भाग । अंत:करण । हृदय । मनहृत्स्थल हृदयस्थल । हृदयउर वक्षस्थल । छाती । यौ॰—उरोज । मुहा॰—उर आनना वा लाना = छाती से लगाना । आ…कफ वह गाढ़ी लसीली और अंठेदार वस्तु जो खाँसने या थुकने से मुँह से बाहर आती…घट घड़ा । जलपात्र । कलसाही एक अव्यय जिसका व्यवहार जोर देने के लिये या निश्चय, अनन्यता, अल्पता, पर…अभ्यंतर मध्य । बीचआंतर छिपा हुआ । भीतरी । गुप्तअंतरंग अत्यंत समीपी । आत्मीय । निकटस्थ । दिली । जिगरीरजसानु मेघ । बादलअंतःकरण वह भीतरी इंद्रिय जिसके विषय संकल्प, विकल्प, निश्चय, स्मरण आदि है तथा ज…वायुगुल्म वातचक्र । बगोला । बवंडरअग्रमांस उदर के भीतर मांसवृद्धि का एक रोगब्रह्मपुर ब्रह्मलोकउरस पु वि॰ फीका । कुरस । नीरस । बेस्वाद कारक्ताशय शरीर के सात आशयों में से चौथा, जिसमें रक्त का रहना माना जाता है । वे क…प्राणपति आत्मामर्मस्थल मर्मस्थान । विशेष दे॰ 'मर्म'दहृ सूक्ष्म । लघु । छोटादिल कलेजा । मुहा॰— दिल उलटना = दे॰ 'कलेजा उलटना ' । दिन मलना = दे॰ 'कलेजा …बूक माजूफल की जाति का एक प्रकार का बड़ा वृक्ष । सलसी । विशेष— यह पूर्वी हि…हिअ पु संज्ञा पुं॰हिआ पु संज्ञा पुं॰उछंग पु संज्ञा पुं॰खतिर सत्खार । संमानछाती हड्डी की ठठरियों का पल्ला जो कलेजे के ऊपर पेट तक फैला होता है । पेट के…भीतर अदर । में जैसे,—घर के भीतर, महीन भर के भीतर, सौ रुपए के भीतरकफाशय वह स्थान जहाँ पर कफ रहता है । विशेष—वैद्यकशास्त्रानुसार ये स्थान पाँच …धुकधुकी वक्षस्थल का वह भाग जो नीचे होता है । पेट और छाती के बीच का भाग जो कुछ …विशेष—सुश्रुत चरक आदि ग्रंथों में ज्वर सब रोगों का राजा और आठ प्रकार का माना गया है—…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें