🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:31:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्यंतर
abhyaṃtara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्यंतर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अभ्यन्तर]
१. मध्य । बीच । उ॰—निसि लौ रमत कोष अभ्यंतर, जो हित कहौ सो थीरी ।—सूर॰, १० । ३८४८ ।
२. हृदय । अंत:करण ।
अभ्यंतर २ क्रि॰ वि॰ भीतर । अंदर ।
अभ्यंतर ३ वि॰
१. सुपरिचित । अंतरंग । निकटतम ।
२. घनिष्ठता के साथ संबद्ध ।
३. कुशल ।
४. भीतर का । अंदर का । भीतरी । उ॰—बाहिर कोटि उपाय करिय, अभ्यंतर ग्रंथि न छूटै ।— तुलसी ग्रं॰ पृ॰ ५१५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-अन्तर mf(आ)n. interior, being inside of, included in (loc.; gen. or in comp. [cf. गणाभ्यन्तर]), MBh. ii, 2282, &c.
initiated in, conversant with (loc.), R.; Megh.
next, nearly related, intimate, Pañcat.
अभ्य्-अन्तर m. ‘on intimate terms’, a lover, Divyāv.
अभ्य्-अन्तर n. inner part, interior, inside, middle, Śāk. &c.
(generally loc.; ifc.) interval, space of time, Mṛcch.; Pañcat.; Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (75,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्यंतर a. [अभिगतमंतरं] 1 Interior, internal, inner (opp. बाह्य); R. 17. 45; K. 66; Y. 3. 293. --2 Being included in, one of a group or body; देवीपरिजनाभ्यंतरः M. 5; गणाभ्यंतर एव च Ms. 3. 154; R. 8. 95. --3 Initiated in, skilled or proficient in, familiar or conversant with; with loc., or sometimes gen., or in comp.; संगीतकेऽभ्यंतरेस्वः M. 5; अहो प्रयोगाभ्यंतरःप्राश्निकः M. 2; अनभ्यंतरे आवां मदनगतस्य वृत्तांतस्य Ś. 3; मंत्रेष्वभ्यतंराः के स्युः Rām., see अभ्यंतरीकृ below. --4 Nearest, intimate, closely or intimately related; त्यक्ताश्चाभ्यंतरा येन Pt. 1. 259. --रं 1 The inside or interior, inner or interior part (of any thing), space within; प्रविश्याभ्यंतरं रिपुः (नाशयेत्) Pt. 2. 38; K. 15, 17, 18; ˚गतः आत्मा M. 5 inmost soul; शमीमिवाभ्यंतरलीनपावकां R. 3. 9; Bg. 5. 27, V. 2, Mk. 1, Ś. 7. 8. --2 Included space, interval (of time or place); षण्मासाभ्यंतरे Pt. 4 --3 The mind. --रं, --रतः adv. In the interior, inside, inward. --Comp. --आयामः {1} curvature of the spine by spasm. {2} emprosthotonos. --आराम a. internally delighted; see अंतराराम. --करण a. having the organs (concealed) inside, internally possessed of the powers of perception &c; ˚णया मया प्रत्यक्षीकृतवृत्तांतो महाराजः V. 4 --(णं) the internal organ i. e. अंतःकरण. --कला the secret art, the art of coquetry or flirtation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0144-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यन्तर न० अभिगतमन्तरम् । १ अन्तराले, मध्य- स्थाने । “नवोटजाभ्यन्तरसम्भृतानलम्” कुमा० । “प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया” “शमीमिवाभ्यन्तरलीन- पावकाम्” इति च रघुः । “ब्रह्मद्विट्परिवित्तिश्च गणा- भ्यन्तर एव च” मनुः । २ उभयोर्मध्ये ३ अन्तःकरणे च । अभ्यन्तरे भवः अण् आभ्यन्तरम् । अन्तःकरणस्थे त्रि० “शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धिस्तथान्तरम् । अशौचाद्धि वरं वाह्यं तस्मादाभ्यन्तरं वरम्” दक्षः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यन्तरं, क्ली, (अन्तरमभिगतं प्रादिसमासः ।) मध्यं । तत्पर्य्यायः । अन्तरालं २ । इत्यमरः ॥ अन्तः ३ अन्तरं ४ अन्तरालकं ५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (“प्राणापाणौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ” । इति भगवद्गीता ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभ्यंतर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें