🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:51:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ही
hī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ही १ अव्य॰ [सं॰ हि (निश्चयार्थक)] एक अव्यय जिसका व्यवहार जोर देने के लिये या निश्चय, अनन्यता, अल्पता, परिमिति तथा स्वीकृति आदि सूचित करने के लिये होता है । जैसे,— (क) आज हम रुपया ले ही लेंगे । (ख) वह गोपाल ही का काम है । (ग) मेरे पास दस ही रुपए हैं । (घ) अभी यह प्रयाग ही तक पहुँचा होगा । (च) अच्छा भाई हम न जायँगे, गोपाल ही जायँ । इसके अतिरिक्त और प्रकार के भी प्रयोग इस शब्द के प्राप्त होते हैं । कभी इस शब्द से यह ध्वनि निकलती है कि 'औरों की बात जाने दीजिए' । जैसे,—तुम्हीं बताओ इसमें हमारा क्या दोष ? ।
ही २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हृत्,प्रा॰, अप॰ हिअ > ही] दे॰ हिय, 'हृदय' । उ॰—(क) मन पछितैहैं अवसर बीते । दुर्लभ देह पाइ हरि- पद भजु करम बचन अरु ही ते ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ५५७ । (ख) उघरहिँ विमल बिलोचन ही के । मिटहिँ दोष दुख भव रजनी के ।—मानस १ ।१ । य़ौ॰—हीतल ।
ही पु ३ क्रि॰ अ॰ [सं॰ √भू, प्रा॰ भव, हव, हिव, हो] ब्रजभाषा के 'होनो' ( = होना) क्रिया के भूतकाल 'हो' ( = था) का स्त्रीलिंग गत रूप । थी । उ॰—एक दिवस मेरे गृह आए, मैं ही मथति दही ।—सूर (शब्द॰) ।
ही ही संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰] ही ही शब्द करके हँसने की क्रिया । तुच्छतापूर्वक हँसना । यौ॰—ही ही ठी ठी करना (१) व्यर्थ और तुच्छतापूर्वक हँसना ।
२. हँसी मजाक करना । उ॰—चारों ओर झोँटा फैलाकर डाकना कूदना बंद कर और उससे—उससे-समझी ? ही ही ठी ठी रोक ।—शराबी, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ही ind. (an exclamation of surprise or astonishment or horror or sorrow or hilarity or satisfaction, usually translatable by) ah! oh! alas l &c.
(also said to be so used in giving a reason or cause, and translatable by) therefore, so, because, for (cf. 2. हि) &c.
(it is sometimes repeated, cf. हीही), Hariv.; Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ही ind. An interjection of 1 Surprise (ah!); हतीवीधलसितानां ही विचित्रो विपाकः Śi. 11. 64; or ही चित्रं लक्ष्मणेनोचे Bk. 14. 39; (often repeated in theatrical language in this sense). --2 Fatigue, despondency or sorrow. --3 Reason (cf. हि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ही अव्य० हि--डी । १ विस्मये अमरः । २ दुखे ३ विषादे ४ हेतौ मेदि० । ५ शोके च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ही, व्य, विस्मयः । इत्यमरः । ३ । ४ । ९ ॥ दुःखम् । हेतुः । विषादः । इति मेदिनी ॥ शोकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, वक्रोक्तिपञ्चाशि- कायाम् । ३१ । “ही नाहं भवतोऽतिवक्रवचसा दातुं प्रवीणोत्तरं का ते सुन्दरि । हीनता ननु नता सर्व्वा त्रिलोक्येव ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ही" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें