🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एव
eva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एव अव्य॰ [सं॰]
१. एक निश्चयार्थक शब्द । ही । उ॰—बलि मिस देखे देवता कर मिस मानव देव । मुए मार सुविचार हत स्वारथ साधन एव ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ १३२ ।
२. भी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. एव ind. (in the Saṃhitā also एवा) (√ इ, Uṇ. i, 152; fr. pronom. base ए, BRD., probably connected with 2. एव), so, just so, exactly so (in the sense of the later एवम्), RV.; AV.
indeed, truly, really (often at the beginning of a verse in conjunction with other particles, as इद्, हि), RV.
(in its most frequent use of strengthening the idea expressed by any word, एव must be variously rendered by such adverbs as) just, exactly, very, same, only, even, alone, merely, immediately on, still, already, &c. (e.g. त्वम् एव यन्ता नान्यो ऽस्ति पृथिव्याम्, thou alone art a charioteer, no other is on earth, i.e. thou art the best charioteer, MBh. iii, 2825; तावतीम् एव रात्रिम्, just so long as a night; एवम् एव or तथैव, exactly so, in this manner only; in the same manner as above; तेनैव मन्त्रेण, with the same Mantra as above; अपः स्पृष्ट्वैव, by merely touching water; तान् एव, these very persons; न चिराद् एव, in no long time at all; जप्येनैव, by sole repetition; अभुक्त्वैव, even without having eaten; इति वदन्न् एव, at the very moment of saying so; स जीवन्न् एव, he while still living, &c.), RV. &c., MBh. &c.
(sometimes, esp. in connection with other adverbs, एव is a mere expletive without any exact meaning and not translatable, e.g. त्व् एव, चैव, एव च, &c.; according to native authorities एव implies emphasis, affirmation, detraction, diminution, command, restrainment);
एव [cf. Zd. aeva; Goth. aiv; Old Germ. eo, io; Mod. Germ. je.]
2. एव mfn. (√ इ), going, moving, speedy, quick, TBr. iii; Uṇ.
एव (अस्), m. course, way (generally instr. pl.), RV.
the earth, world, VS. xv, 4; 5 [Mahīdh.]
a horse, RV. i, 158, 3 [Sāy.]
एव (आस्), m. pl. way or manner of acting or proceeding, conduct, habit, usage, custom, RV.
एव m.
एव [cf. Gk. αἰές, αἰών; Lat. aevu-m; Goth. aivs; O. H. G. êwa and Angl.Sax. êu, êo, ‘custom’, ‘law’; Germ. Ehe.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (232,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1 एव a. Ved. 1 Going, moving. --2 Speedy, quick, एवोगंता; ये च एवा मरुतः Uṇ. 1. 150. --वः A course, way; or a courser, a fleet horse; स्वेभिरेवैश्चरतः Rv. 1. 62. 8; (pl.) mode of proceeding, custom, habit; or, according to Sāy., a desire or hymn. --Comp. --या a. granting protection; or going in ways or courses. --यावन् a. going with horses or granting desires, going quickly. (--m.) N. of Viṣṇu.
2 एव ind. This particle is most frequently used to strengthen and emphasize the idea expressed by a word:-- (1) Just, quite, exactly; एवमेव quite so, just so; (2) [] same, very, identical; अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh. 2. 40 that very man; (3) only, alone, merely, (implying exclusion); सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन Ku. 3. 63 only the truth, nothing but the truth; so नाम्नैव, स एव वीरः he alone (and not others); (4) already; गत एव नते निवर्तते Ku. 4. 30; (5) scarcely, the moment, as soon as; chiefly with participles; उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् R. 1. 87 as soon as the name was uttered; इति चिन्तयन्नेव while just thinking &c.; (6) also, likewise; तथैव so also; (7) like, as (showing similarity); श्रीस्त एव मेस्तु G. M. (= तव इव); and (8) generally to emphasize a statement; भवितव्यमेव तेन U. 4. it will (surely) take place. It is also said to imply the senses of (9) detraction; (10) diminution; (11) command; (12) restraint; or (13) used merely as an expletive. (This particle is used in the Vedas in the senses of so, just so, like, indeed, truly, really).
एवं ind. 1 Thus, so, in this manner or way; (referring to what precedes1 as well as to what follows): अस्त्येवं Pt. 1 it is so; एवंवादिनि देवर्षौ Ku. 6. 84; ब्रूया एवं Me. 101 (what follows); एवमस्तु be it so, amen; यद्येवं if so; किमेवं why so; भैवं, मा भैवं oh, not so, (do not do so); एवं has sometimes an adjectival force; एवं वचनं such words. --2 Yes, quite so (implying assent); सीताअहो जाने तस्मिन्नेव काले वर्ते । रामः-एवं U. 1; एवं यदात्थ भगवन् Ku. 2. 31. It is also said to have the senses of (3) likeness; (4) sameness of manner; (5) affirmation or determination; (6) command; or it is often used merely as an expletive. (In the Vedas एवं occurs very rarely; its place being usually taken up by एव). --Comp. --अवस्थ a. so situated or circumstanced. --आदि, --आद्य a. of such qualities or kind, such and the like; एवमादिभिः Ś. 5; Ku. 5. 29. --कारं ind. in this manner. --काल a. containing so many syllabic instants. --क्रतु a. Ved. thus minded. --गत a. being in this condition or so circumstanced; एवं गते under these circumstances. --गुण a. possessing such [] virtues; पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś. 1. 12. --नामन् a. so called, bearing this name. --प्रकार,--प्राय a. of such a kind; U. 5. 29; Ś. 7. 24. --भूत a. of such quality or description, so, such. --रूप a. of such a kind or form. --वादः such an expression. --विद्, --विद्वस् a. knowing so or such, well-informed. --विध a. of such a kind, such. --वीर्य a. possessing such a power. --वृत्त or वृत्ति a. behaving such; of such a kind. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0357-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एव अव्य० इण्--वन् । १ सादृश्ये, २ अनियोगे, ३ वाक्यभूषणे, ४ चारनियोगे, ५ विनिग्रहे, ६ परिभवे ७ ईषदर्थे च । विशेष्यसङ्गतः ८ अन्ययोगव्यवच्छेदे । यथा पार्थ एव धनुर्द्ध्वरः इत्यादौ पार्थान्यपदार्थे प्रशस्तधनुर्द्धरत्वम् व्यवच्छिद्यते । विशेषणसङ्गतः ९ अयोगव्यवच्छेदे यथा शङ्खः पाण्डर एवेत्यादौ शङ्खे पाण्डरत्वायोगो व्यवच्छि- द्यते । क्रियासङ्गतः १० अत्यन्तायोगव्यवच्छेदे यथा नीलं सरोजं भवत्येवेत्थादौ सरोजे नीलत्वात्यन्तायोगो व्यव- च्छिद्यते । ११ गन्तरि त्रि० । “एवेत्यवधारणानियोगौ- पम्यनियोगेषु” इत्युक्त्वा गणरत्ने यथाक्रममुदा- हृतम् । “अहमेब ददामि । अद्येव । इहैव । श्रीस्तएव- [] मेऽस्तु । अद्यैव गच्छ । अत्रानियोगोऽनवधारणम् । “एवे चानियोगे” वार्त्ति० । तत्र क्वेव भोक्ष्यसे” इत्यत्र पररूपैकादेशः । एतद्योगे च “न च वाहाहैवयुक्ते” पा० न वस्नसाद्यादेशः । “ब्राह्मणस्यैव कर्म्मैतदुपदिष्ट मनो- षिभिः” । “स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वय” मनुः । १२ एवमित्यर्थे च । “एवा न इन्द्रोतिभिः” ऋ० ४, ३३, ७, एवा एवम् भा० । अत्र वेदे “एवा नु दूर्वे प्रतनु” इत्यादि वत् दीर्घः । तत्र गन्तरि “एवा न देव्या- दितिरनर्वा” तैत्ति० ३, १, १, ५, “एवा गमनशीला” भा० । शीघ्रगन्तृत्वात् १३ अश्वे पु० । “शूरोनाम पत- यद्भिरेवैः” ऋ० १, १५८, २, “एवैरश्वैः” भा० । करणे भावे वा वन् । १४ गमनसाधने १५ गमने च । “एवेन सद्यः पर्य्येति पार्थिवम्” ऋ० १, १२८, ३, “एवेन गमनसाधनेन गमसेन वा” भा० ।
एव त्रि० एवमस्त्यस्य अच् अव्य० टिलोपः । एवंक्रियमाणप्रकारे “सुदानूनेवया मरुतः” ५, ४१, १६, एवया एवंक्रिय- माणप्रकारेण” भा० तृतीयस्थाने याच् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1541-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एव, व्य, (अयनमिति । इण् + “इणशीभ्यां वन्” । १ । ५२ । उणादिः वन् ।) अवधारणम् । यथा । त्वमेव जानासि । तत्पर्य्यायः । एवम् २ तु ३ पुनः ४ वा ५ । इत्यमरः ॥ व ६ च ७ । इति सुभूतिः ॥ सादृश्यम् । इति भरतः । नियोगः । वाक्यपूरणम् । चारनियोगः । विनिग्रहः । इति मेदिनी ॥ (अनि- योगः । यथा “अद्येव” इति मुग्धबोधव्याकरणम् । एवकारस्त्रिविधः । विशेष्यसङ्गतः विशेषेण- सङ्गतः क्रियासङ्गतश्चेति । तत्र विशेष्यसङ्ग- तस्य एवकारस्य अन्ययोगव्यवच्छेदोऽर्थः । पार्थ- एव धनुर्द्ध्वर इत्यादौ विशेषणे धनुर्द्ध्वरे पार्था- न्ययोगव्यवच्छेदाबोधात् । धनुर्द्ध्वरपदस्य उत्कृष्ट- धनुर्द्ध्वरे लाक्षणिकत्वात् तथैव तात्पर्य्यात् । [] पार्थान्ययोगस्तादात्म्यम् । विशेषणसङ्गतस्य एव- कारस्य अयोगव्यवच्छेदोऽर्थः । शङ्खः पाण्डुर- एव इत्यादौ विशेष्ये शङ्खे पाण्डुरत्वायोग- व्यवच्छेदबोधात् । क्रियासङ्गतस्य एवकारस्य चात्यन्तायोगव्यवच्छेदोऽर्थः । सम्भवाभिप्रायके नीलं सरोजं भवत्येव इत्यादौ अन्वयितावच्छेदक- सरोजत्वसामानाधिकरण्येन सरोजनीलभवन- कर्त्तृत्वात्यन्तायोगव्यवच्छेदबोधादिति सम्प्रदायः ॥) गमनकर्त्तरि त्रि । इति सिद्धान्तकौमुदी (यथा ऋग्वेदे ६ । ५१ । २ । “ऋजुमर्तेषु वृजिन च पश्यन्नभिचष्टे सूरो अर्य एवान्” ॥ अश्वे पुं, यथा, ऋग्वेदे । १ । १५८ । ३ । “उप वामवः शरणम् गमेयं शूरो नाज्म पतयद्भिरेवः” ॥ “एवैरश्वैः” इति भाष्यम् । गमने क्ली । यथा, ऋग्वेदे १ । १२९ । ३ । “एवेन सद्यः पर्य्येति पार्थिवम्” । “एवेन गमनेन” । इति । भाष्यम् ॥)
एवं, व्य, साम्यम् । सादृश्यम् । यथा । अग्निरेवं विप्रः । अग्निरिवेत्यर्थः । तत्पर्य्यायः । वत् २ वा ३ यथा ४ तथा ५ इव ६ । वत्स्थाने व इति केचित् पठन्ति । अयं प्रकारः । (यथा, कुमारे । ६ । ८४ । “एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी” ॥) तत्पर्य्यायः । इत्थम् २ । अवधारणम् । इत्यमरः ॥ यथा । एवमेतत् । अस्य पर्य्यायः एवशब्दे लि- खितः । अङ्गीकारः । अर्थप्रश्नः । परकृतिः । पृच्छा । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-299-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें