🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:38:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हृद्
hṛd
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हृदय (2.6.65) हृदय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृद् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हृदय । दिल । मन ।
२. छाती । वक्ष । सीना (को॰) ।
३. चैतन्य । आत्मा (को॰) ।
४. किसी वस्तु का सत् या सार भाग । वस्तु का भीतरी या मध्यवर्ती भाग । हीर (को॰) ।
हृद् दाह संज्ञा पुं॰ [सं॰] हृदय का दाह । हृदय की जलन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद् n. (optionally substituted for हृदय in the weak cases i.e. in all except the first five inflexions; thought to be connected with श्रद्, q.v.) the heart (as the seat of feelings and emotions), soul, mind (as seat of thought and intellectual operations; हृद्य् अवेदिन्, ‘having no capacity of knowledge in the heart or mind’, said of animals), breast, chest, stomach, interior (also in older language, ‘interior of the body’), RV.; &c.
हृद् [cf. Gk. καρδία, κραδίη; Lat. cor (cordis); Germ. Herz; Eng. heart.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1302,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद् n. (This word has no forms for the fist five inflections, and is optionally substituted for हृदय after acc. dual) 1 The mind, heart. = --2 The chest, bosom, breast; इमां हृदि व्यायतपातमक्षिणोत् Ku. 5. 54. --3 The soul. --4 The interior or essence. of anything. --Comp. --आवर्तः a lock or curl of hair on a horse's chest. --कंपः tremor of the heart, palpitation. --गत a. {1} seated in the mind, conceived, designed. {2} cherished. --(तं) design, meaning, intent. --ग्रहः spasm of the heart. --ग्रंथः a heart. sore. --देशः the region of the heart. --पिंडः --डं the heart. --रोगः {1} a heartdisease, heartburn. {2} sorrow, grief, anguish. {3} love. {4} the sign Aquarius of the zodiac. --लासः (हृल्लासः) {1} hiccough. {2} disquietude, grief. --लेखः (हृल्लेखः) {1} knowledge, reasoning. {2} heart-ache. --लेखा (हृल्लेखा) grief, anxiety. --वंटकः the stomach. --शयः {1} the god of love. {2} love. --शूलं an acute pain in the chest. --शोकः heartburn or anguish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृत्(द्) त्रि० हृ--क्विप् तुक् च । १ हारिणि । पृषो० तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा । २ हृदये ३ मानसे च न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृद्, क्ली, (हृ + बाहुलकात् दुक् ।) हृदयम् । मनः । इत्यमरः । २ । ६ । ६४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें