🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:54:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हृद्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हृद्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हृद्

अर्थ: हृत्, पृषो.तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा

संस्कृत: मनस्, हृदयकमलम् · पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, मानस

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृद् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हृद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हृद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. हृत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. हृत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. हृत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. हृत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  8. हृत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हृद् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृद् / हृत्हृदीहृन्दि
द्वितीयाहृद् / हृत्हृदीहृन्दि
तृतीयाहृदाहृद्भ्याम्हृद्भिः
चतुर्थीहृदेहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
पञ्चमीहृदःहृद्भ्याम्हृद्भ्यः
षष्ठीहृदःहृदोःहृदाम्
सप्तमीहृदिहृदोःहृत्सु
सम्बोधनहे हृद् / हे हृत्हे हृदीहे हृन्दि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हृद्
हृद्
hṛd
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हृदय (2.6.65) हृदय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृद् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हृदय । दिल । मन ।
२. छाती । वक्ष । सीना (को॰) ।
३. चैतन्य । आत्मा (को॰) ।
४. किसी वस्तु का सत् या सार भाग । वस्तु का भीतरी या मध्यवर्ती भाग । हीर (को॰) ।
हृद् दाह संज्ञा पुं॰ [सं॰] हृदय का दाह । हृदय की जलन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद् n. (optionally substituted for हृदय in the weak cases i.e. in all except the first five inflexions; thought to be connected with श्रद्, q.v.) the heart (as the seat of feelings and emotions), soul, mind (as seat of thought and intellectual operations; हृद्य् अवेदिन्, ‘having no capacity of knowledge in the heart or mind’, said of animals), breast, chest, stomach, interior (also in older language, ‘interior of the body’), RV.; &c.
हृद् [cf. Gk. καρδία, κραδίη; Lat. cor (cordis); Germ. Herz; Eng. heart.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1302,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद् n. (This word has no forms for the fist five inflections, and is optionally substituted for हृदय after acc. dual) 1 The mind, heart. = --2 The chest, bosom, breast; इमां हृदि व्यायतपातमक्षिणोत् Ku. 5. 54. --3 The soul. --4 The interior or essence. of anything. --Comp. --आवर्तः a lock or curl of hair on a horse's chest. --कंपः tremor of the heart, palpitation. --गत a. {1} seated in the mind, conceived, designed. {2} cherished. --(तं) design, meaning, intent. --ग्रहः spasm of the heart. --ग्रंथः a heart. sore. --देशः the region of the heart. --पिंडः --डं the heart. --रोगः {1} a heartdisease, heartburn. {2} sorrow, grief, anguish. {3} love. {4} the sign Aquarius of the zodiac. --लासः (हृल्लासः) {1} hiccough. {2} disquietude, grief. --लेखः (हृल्लेखः) {1} knowledge, reasoning. {2} heart-ache. --लेखा (हृल्लेखा) grief, anxiety. --वंटकः the stomach. --शयः {1} the god of love. {2} love. --शूलं an acute pain in the chest. --शोकः heartburn or anguish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृत्(द्) त्रि० हृ--क्विप् तुक् च । १ हारिणि । पृषो० तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा । २ हृदये ३ मानसे च न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृद्, क्ली, (हृ + बाहुलकात् दुक् ।) हृदयम् । मनः । इत्यमरः । २ । ६ । ६४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हृद्हृद् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हृद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हृद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हृद् 📚 ➤ हृत्, पृषो.तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा
संस्कृत: मनस्, हृदयकमलम् · पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, मानस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हृद् 📚हृदय । दिल । मन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हृद्
मन के नाम (१.४.३३) — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, मानस, मनस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें