🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:59:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चेतस्
cetas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतस् n. splendour, RV.
(Naigh. iii, 9) consciousness, intelligence, thinking soul, heart, mind, VS. xxxiv, 3; AV.; Mn. ix, xii; MBh. &c. (ifc. KaṭhUp.; Mn. &c.)
will, AV. vi, 116, 3; TBr. iii, 1, 1, 7
cf. अ-चेतस्, दभ्र-, प्र-, लघु-, वि-, स-, सु-चेतस्.
चेतस् &c., ˚ताय &c. See √ चित्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (398,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतस् n. [चित् करणे असुन्] 1 Consciousness, sense. --2 Thinking soul, reasoning faculty. --3 The mind, heart, soul; चेतः प्रसादयति Bh. 2. 23; गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः Ś. 1. 34. --4 Will. --Comp. --जन्मन्, --भवः, --भूः m. {1} love, passion. {2} the god of love. --विकारः disturbance of the mind, emotion, agitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0493-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतस् न० चित--करणे असुन् । १ चित्ते अमरः “चेतो नलं कामयते मदीयम” “चेतोजन्मशरप्रसूनमधुभि- र्व्यामिश्रतामाश्रयत्” नैष० “गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्थितं चेतः” शकु० । २ चित्तवृत्तौ निघ० । चित्तवृत्तेः सांख्यमते पौरुषेयबोधकरणत्वात् तथात्वम् । ३ कर्त्तरि असुन् । ३ ज्ञातरि त्रि० । भावेऽसुन् । ४ चैतन्ये ५ प्रज्ञायाम् न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2963,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें