🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मानस
mānasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मानस, १ ।३८ ।
७. विशाल । बड़ा । उ॰ —कैसे बचे अगम तरु कैं तर मुख चूमति यह कहि पछितावतिँ ।— सूर॰, १० ।३९० ।
८. जिसे वश में न किया जा सके । सुदृढ़ । उ॰—लंका बसत दैत्य अरु दानव उनके अगम सरीर ।— सूर॰, ९ ।८६ ।
—मानस, १ । ८ । (ख) प्रभु पद प्रीति न सामुझि नीकी । तिन्हहि कथा सुनि लागहि फीकी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) आज्ञा करी नाथ चतुरानन करो सृष्टि विस्तार । होरी खेलन की विधि नीकी रचना रचे अपार ।—सूर (शब्द॰) । मुहा॰—नीका लगना= (१) रुचना । भाना । सुहाना । अच्छा मालूम होना । (२) सुशोभित होना । सजना । सोहना ।
मानस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मन । हृदय । उ॰— माँगत तुलसिदास कर जोरे । बसहिं राम सिय मानस मोरे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. मानसरेवर । उ॰— रोष महामारी परतोष महतारी दुनी देखिए दुखारी मुनि मानस मरालिके—तुलसी (शब्द॰) ।
३. कामदेव ।
४. संकल्प विकल्प ।
५. एक नाग का नाम ।
६. शाल्मली द्वीप के एक वर्ष का नाम ।
७. पुष्कर द्वीप के एक पर्वत का नाम ।
८. दूत । चर । उ॰— (क) मानस पठाए सुधि को लाए साँच आँच लगि करौ साष्टांग बात मानी भाग फेले है ।— प्रियादास (शब्द॰) । (ख) दैके वहु भाँति सो पठाए संग मानस हू आवो पहुँचाइ तव तुम पर रोझिए ।—प्रियादास (शब्द॰) ।
९. गोस्वार्मा तुलसीदास कृत रामायण । रामचरित- मानस ।
१०. विष्णु का एक रूप (को॰) ।
११. एक प्रकार का नमक (को॰) ।
मानस २ वि॰
१. मन से उत्पन्न । मनोभव ।
२. मन का विचारा हुआ । उ॰— कलि कर एक पुनीत प्रतापा । मानस पुन्य होइ नहिं पापा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
मानस ३ क्रि॰ वि॰ मन के द्वारा । उ॰— रहै गंडकी सुत मुख बीचा । पूज्यो मानस शिर करि नीचा ।— विश्राम (शब्द॰) ।
मानस पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मानुस] मनुष्य । आदमी । उ॰— कोमल मृगलिका सी मल्लिका की मलिका सी बालिका जु डारी भाउ मानस कै पशु है ।— केशव (शब्द॰) । यौ॰—मानसदेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मानस mf(ई, once आ)n. (fr. मनस्) belonging to the mind or spirit, mental, spiritual (opp. to शारीर, corporeal), VS. &c. &c.
expressed only in the mind, performed in thought i.e. silent, tacit (as a hymn or prayer), ŚrS.; Mn.; MBh.
conceived or present in the mind, conceivable, imaginable, R.
relating to or dwelling on the lake Mānasa (see n. below), BhP.
मानस m. a form of Viṣṇu, VP.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a son of Vapuṣ-mat, MārkP.
मानस m. pl. a partic. class of deceased ancestors (regarded as sons of Vasiṣṭha), Cat.
a class of ascetics, RāmatUp.
N. of the Vaiśyas in Śākadvīpa, MBh.
of the worlds of the Soma-pa, Hariv.
मानस n. (ifc. f(आ). ) the mental powers, mind, spirit, heart, soul (= मनस्, g. प्रज्ञादि), KaṭhUp.; MBh.; Kāv. &c.
मानस n. (in law) tacit or implied consent, W.
a kind of salt, KātyŚr., Sch.
the 25th mansion from that under which one is born, VarYogay.
(with or scil. सरस्, or तीर्थ) N. of a sacred lake and place of pilgrimage on mount Kailāsa (the native place of the wild geese, which migrate to it every year at the breeding season), MBh.; Kāv.; Pur.
N. of wk. on Śilpa or art.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (810,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मानस a. (सी f.) [मन एव, मनस इदं वा अण्] 1 Pertaining to the mind, mental, spiritual (opp. शारीर). --2 Produced from the mind, sprung at will; ब्रह्मणो मानसपुत्राः; किं मानसी सृष्टिः Ś. 4; Ku. 1. 18; Bg. 10. 6. --3 Only to be conceived in the mind, conceivable. --4 Tacit, implied. --5 Dwelling on the lake Mānasa. --सः A form of Viṣṇu. --सं 1 The mind, heart, soul; सपदि मदनानलो दहति मम मानसं Gīt. 10; अपि च मानसमंबुनिधिः Bv. 1. 113; मानसं विषयैर्विना (भाति) 116. --2 N. of a sacred lake on the mountain Kailāsa; (कैलासशिखरे राम मनसा निर्मितं सरः । ब्रह्मणा प्रागिदं यस्मात्तदभून्मानसं सरः ॥ [] Rām.; it is said to be the native place of swans, who are described as migrating to its shores every year at the commencement of the breeding season or the monsoons; मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसां । कूजितं राजहंसानां नेदं नूपुरशिंजितं V. 4. 14, 15; यस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं नाध्यास्यंति व्यपगतशुच त्वामपि प्रेक्ष्य हंसः Me. 76; see Me. 11; Ghaṭ. 9 also); R. 6. 26; Me. 62. Bv. 1. 3. --3 (In law) Tacit or implied consent. --4 A kind of salt. --Comp. --आलयः a swan, goose. --उत्क a. eager to go to Mānasa; Me. 11. --ओकस्, --चारिन् m. a swan. --जन्मन् m. {1} the god of love. {2} a swan.
मानस A lake said to be situated in Hāṭaka which appears to be the same as Lādak. On the north of Hāṭaka is Harivarṣa, the country of the northern Kurus. The lake was celebrated in former times as the abode of Kinnaras, and is said by poets to be the annual resort of swans at the approach of the rains.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0860-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मानस न० मन एव अण् । १ मनसि अमरः । कैलासान्ति- कस्थे ब्रह्मणा मनसा कृते २ सरोवरभेदे च । मनस इदम् अण् । ३ चित्तसम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4749,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मानसं, क्ली, (मन एव । मनस् “प्रज्ञादिभ्यश्च ।” ५ । ४ । ३८ । इति स्वार्थे अण् ।) मनः । इत्य- मरः । १ । ४ । ३१ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५ । ६१ । “यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्त्तपरित्राणे न मानसम् ॥”) तस्य गुणा यथा, -- “परापरत्वं संख्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (मनसि भवो जातो वा । मनस् + अण् ।) मनोभवे, त्रि । यथा, सङ्कल्पः कर्म्ममानसम् ॥ इत्यमरः । १ । ५ । २ ॥ “विषयेष्वतिसंरागो मानसो मल उच्यते ।” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ [] “अनूढानङ्गपीडेव ममेयं मानसी व्यथा ॥” इति प्राञ्चः ॥ मानसतापो यथा, -- “कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः । शोकासूयावमानेर्ष्या मात्सर्य्यादिभयन्तथा ॥ मानसोऽपि द्बिजश्रेष्ठ ! तापो भवति नैकधा ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ५ अध्यायः ॥ त्रिविधमानसकर्म्म । यथा, -- “परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म्म मानसम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ मानसरोगा यथा, -- कामक्रोधलोभमोहभयाभिमानदैन्यपैशुन्य- विषादेर्ष्यासूयामात्सर्य्यप्रभृतयः । अथवा । उन्मादापस्मारमूर्च्छाभ्रमतमःसंन्यासप्रभृतयः । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ (मनसा सङ्कल्पेन कृत- मित्यण् ।) सरोवरविशेषः । इति मेदिनी । से, ३१ ॥ स च कैलासे ब्रह्मणा निर्म्मितः । यथा, -- “कैलासश्चापि दुष्कम्पो दानवेन्द्रेण कम्पितः । यक्षराक्षसगन्धर्व्वैर्नित्यं सेवितकन्दरः ॥ श्रीमान्मनोहरश्चैव नित्यं पुष्पितपादपः । हेमपुष्करसंछन्नं तेन वैखानसं सरः ॥ कम्पितं मानसञ्चैव राजहंसनिषेवितम् ॥” इति महाभारते हरिवंशे नारसिंहे २२८ अः ॥ अपि च । “कैलासपर्व्वते राम ! मनसा निर्म्मितं परम् । ब्रह्मणा नरशार्दूल ! तेनेदं मानसं सरः ॥ तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते । सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥” इति रामायणे आदिकाण्डे २४ सर्गः ॥ * ॥ (पुं, नागविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १६ । “अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसो व्ययः ।” शाल्मलीद्वीपस्य वर्षविशेषः । यथा, मात्स्ये । ५३ । २३ । “श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्यतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥” पुष्करद्वीपस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, मात्स्ये । “द्वीपार्द्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-700-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मानस" आता है (24)
अंकुर अँखुआ । गाभ । अँगुसा । उइ॰— पाइ कपट जल आंकुर जामा ।— मानस, २सिव बिरंचि कहँ मोहैं को है बपुरा आन ।—मानस,७ ।६२ । (ख) कहा करैं बपुरी ब्रज…खीस पु वि॰ नष्ट । बरबाद ।— सती मरनु सुनि संमुगन, लगे करन मख खीस ।—मानस, १ …अग्य पु † वि॰ राम बिरोधा बिजय चह सठ हठ बस अति अग्य । —मानस, ६ । ८३अंकुस दे॰ ' अंकुश' । अ॰— महामत गजरजा कहुँ बस कर अंकुस खर्ब ।— मानस, १ ।२५६ ।…मारूतसुत हनूमान ।ल॰— मारुतसुत में कपि हनुमाना ।— मानस, ७ । ५प्रेमभगति पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'प्रेमभक्ति' ब॰—प्रेमभगति जल बिनु रघुराई ।—मानस,…हि एक पुरानी विभक्ति जिसका प्रयोग पहले तो सब कारकों में होता था, पर पीछे …अटन घूमना । चलना फिरना । डोलना । यात्रा । भ्रमण । उ.—चले राम बन अटन पयादे …आली सखी । सहेली । गोइयाँ । उ॰ एक कहइ नृपसुत तेइआली । सुने जे मुनि संग आए क…अंडकटाह ब्रह्मांड । विश्व । लोक- मंडल । उ.—एहि विधि देवत फिरउँ मैं अँडकटाह अने…छेकानुप्रास एक शब्दालंकार । अनुप्रास अलंकार के पाँच भेदों में एक जिसमें एक ही चरण …अपना सर्वदलबल लाव लश्कर । फौज । ड॰—कछु मारे कछु घायल कछु गढ़ चले पराइ । गजंहिं भालु …हरुआ पु † वि॰ जो भारी न हो । जिसमें गुरुत्व न हो । हलका । (क) निज जड़ता लोग…पानही † संज्ञा स्त्री॰ जूता । ऊ॰— बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ । संकरु साखि रह…बटोही रास्ता चलनेवाला । पथिक । राही । सुसाफिर—उ॰ (क) ए पथ देखल कहँ बूढ़ बटोह…अंडकोस दे॰. 'अंडकोश-२' । उ.—अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा । देखेउँ जिनस अनेक अन…उपबरहन पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'उपवर्हण' (को॰) । उं—उपबरहन वर बरनि न जाहीं, स्रग स…चुंबना पु क्रि॰ स॰अंडजराय पक्षियों के राजा । गरुड़ । उ.—उदर माँझ सुनु अंडजराया । देखेउँ बहु ब्रह…अंतावरी अँतड़ियाँ । आँतों का समूह ।—अंतावरी गहि उड़त गीध पिसाच कर गहि धावहीं ।…अनुसारना पु क्रि॰ स॰सेव्यसेवक स्वामी और सेवक । यौ॰—सेव्य-सेवक-भाव = स्वामी और सेवक के बीच जो भाव होन…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें