🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:40:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हि
hi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'हि' — कारण (क्योंकि), निश्चय (3.3.272)
(श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये (3.4.5) तु · स्म · वै
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हि १ एक पुरानी विभक्ति जिसका प्रयोग पहले तो सब कारकों में होता था, पर पीछे कर्म और संप्रदाय में ही ('को' के अर्थ में) रह गया । जैसे—रामहि प्रेम समेत लखि सखिन्ह समीप बोलाइ ।—मानस, १ ।२५५ । विशेष—पाली में तृतीया और पंचमी की विभक्ति के रूप में 'हि' का व्यवहार मिलता है । पीछे प्राकृतों में संबंध के लिये भी विकल्प से अपादान की विभक्ति आने लगी और सब कारकों का काम कभी कभी संबंध की विभक्ति से ही चलाया जाने लगा । 'रासो' आदि की पुरानी हिंदी में 'ह' रूप में भी यह विभक्ति मिलती हैं । अपभ्रंश में 'हो' और 'हे' रूप संबंध विभक्ति के मिलते हैं । यह 'हि' या 'ह' विभक्ति संस्कृत के 'भिस्' या 'भ्यस्' से निकली जान पड़ती है ।
हि ‡ २ अव्य॰ दे॰ ही । उ॰—हरि कर पिचका निरखि तियन के नैना छबि हि ठराई ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३८१ ।
हि ल संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिमालय पहाड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हि (cf. √ हय्) cl. 5. P. (Dhātup. xxvii, 11) हिनोति (Ved. also हिनुते, हिन्वति and हिन्वति, ˚ते; p. हिन्वान [with act. and pass. sense] RV.; हयत्, RV.; TS.; 1. sg. हिषे, RV.; pf. जिघाय, जिघ्युः, Br. &c.; जिघ्ये [with pass. sense] Bhaṭṭ.; aor. अहेम, अह्यन्, हेत p. हियान [with pass. sense] RV.; अह्यम् [?], अहैत्, AV.; अहैषीत्, Br.; अहेषत, RV.; fut. हेता Gr.; हेष्यति, MBh. &c.; inf. -ह्ये᳙, RV.), to send forth, set in motion, impel, urge on, hasten on (Ā. also intrans.), RV.; AV.; ŚBr.; KātyŚr.; to stimulate or incite to (dat.), RV.; to assist or help to (dat.), ib.; to discharge, hurl, cast, shoot, RV.; to convey, bring, procure, ib.; ŚBr.; to forsake, abandon, get rid of Bhaṭṭ.; (हिन्वति) to gladden, delight, Dhātup. xv, 82 : Pass. हीयते (aor. अहायि) Gr.: Caus. हाययति (aor. अजीहयत्), ib. : Desid. of Caus. जिघाययिषति, ib. : Desid. जिघीषति, ib. : Intens. जेघीयते, जेघयीति, जेघेति, ib.
2. हि ind. (used as a particle [cf. ह and घ] and usually denoting) for, because, on account of (never standing first in a sentence, but generally after the first word and used enclitically, sometimes after pronouns; e.g. सर्वो हि पृतना जिगीषति, ‘for everybody wishes to win battles’; भवान् हि प्रमाणम्, ‘for your honour is the authority’; तथा हि, ‘for example’, ‘accordingly’; न हि or नहि, ‘for not’, ‘not at all’), RV. &c. &c.
just, pray, do (with an Impv. or Pot. emphatically; sometimes with Indic., e.g. पश्यामो हि, ‘we will just see’), ib.
indeed, assuredly, surely, of course, certainly (हि वै, ‘most assuredly’; हि-तु or हि-पुनर्, ‘indeed-but’; often a mere expletive, esp. to avoid a hiatus, sometimes repeated in the same sentence; हि is also said to be an interjection of ‘envy’, ‘contempt’, ‘hurry’ &c.), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हि ind. (Never used at the beginning of a sentence) It has the following senses:-- 1 For, because (expressing a strict or logical reason); अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते G. M.; R. 5. 10. --2 Indeed, surely; देव प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रं M. 1; न हि कमलिनीं दृष्ठ्वा ग्राहमवेक्षते मतंगजः M. 3. --3 For instance, as is well known; प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R. 1. 18. --4 Only, alone (to emphasize an idea); मूढो हि मदनेनायास्यते K. 155. --5 Sometimes it is used merely as an expletive.
हि {c5c} P. (हिनोति, हित; caus. हाययति; desid. जिघीषति) 1 To send forth, impel. --2 To cast, throw, discharge, shoot; गदा शक्रजिता जिघ्ये Bk. 14. 36. --3 To excite, incite, urge. --4 To promote, further. --5 To gratify, please, exhilarate. --6 To go or proceed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हि बर्द्धने गतौ च स्वा० पर० सक० अनिट् । हिनोति अहैपीत् जिघाय ।
हि अव्य० हा--हि--वा डि । १ हेतौ २ अवधारणे अमरः । ३ विशेषे ४ प्रश्ने ५ सम्भ्रमे ६ हेतूपदेशे ७ असूयायां च मेदि० ८ पादपूरणे ९ शोके च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हि, न वर्द्धने । गतौ इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वा०- पर०-सक०-अनिट् ।) गतिरिह अन्तर्भूत- ञ्यर्थत्वात् गतिप्रेरणम् । न, प्रहिणु स्वसूनु- मिति भट्टिः । वर्द्धने विरलप्रयोगः । इति दुर्गा- दासः ॥
हि, व्य, हेतुः । (यथा, शाकुन्तले । १ अङ्के । “अशंसयं क्षत्त्रपरिग्रहक्षमा यदार्य्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥”) अवधारणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । २५६ ; ३ । ४ । ५ ॥ पादपूरणम् । विशेषः । प्रश्नः । (यथा, रामा- यणे । २ । ६४ । ३० । “नाभिवादयसे माद्य न च मामभिभाषसे । किञ्च शेषे तु भूमौ त्वं वत्स ! किं कुपितो ह्यसि ॥”) हेत्वपदेशः । सम्भ्रमः । असूया । इति मेदिनी ॥ शोकः इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें