🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:17:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंकुर
aṃkura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंकुर १ संज्ञा पुं॰ [ स, अङ्कृर] [वि॰ अङ्कुरित, हिं॰ अंकुरना]
१. अँखुआ । गाभ । अँगुसा । उइ॰— पाइ कपट जल आंकुर जामा ।— मानस, २ ।
२३. ।
२. ढ़ाभ । कल्ल । कनखा । कोपल । आँख ।
३. यव का नया नया आँखुआ जो मांगलिक होता है । उ॰— अच्छत अंकुर रोचन लाजा । मंजुल मंजरि तुलसि बिराजा ।—मानस, १ ।४६ । क्रि॰ प्र॰— आना । उगना ।— जमना ।— निकलना ।— फूटना ।— फोड़ना ।— फेकना ।— लेना ।
४. कली ।
५. संतति । संतान । उ॰— (क) ' हमरे नष्ट कुल में ये एक अंकुर बचा है, इससे हमारा वंश चलेगा ।' — श्रीनिवास ग्रं॰, पृ॰ १४६ । (ख) थे अंकुर हितकर कलश पयोधर पावन ।— साकेत, पृ॰ २
०३. ।
६. नोक ।
७. जल । पानी ।
८. रूधिर । रत्त्क । खून ।
९. रोम । रोआं ।
अंकुर २ संज्ञा पुं॰ [फा॰ अंगूर] मास के बहुत छोटे लाल लाल दाने जो घाव भरते समय उत्पन्न होते है । भराव । अंगूर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अङ्कुर m. a sprout, shoot, blade, a swelling, a tumour, Suśr.
a hair, L.
blood, L.
water, L.
2. अङ्कुर Nom. P. ˚रति, to shoot, sprout, bud, Pārv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (7,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंकुरः --रं [अंक्-उर्च् Uṇ. 1. 38] 1 A sprout, shoot, blade; दर्भांकुरेण चरणः क्षतः Ś. 2. 10; oft. in comp. in the sense of ‘pointed’, ‘sharp’ &c.; मकरवक्त्रदंष्टांकुरात् Bh. 2. 4 pointed jaws; नृसिंहस्य नखांकुरा इव K. 4 pointed nails; कुरंटकविपांडुरं दधति धाम दीपांकुराः Vb. 4. 1; पतंगपवनव्यालोलदीपांकुरच्छायाचंचलं Bh. 3. 68 unsteady like the pointed flame of a lamp; (fig.) scion, offspring, progeny; अनेन कस्यापि कुलांकुरेण Ś. 7. 19 sprout or child of some one; अन्वयांकुरं Dk. 6. --2 Water. --3 Blood. --4 A hair. --5 A tumour, swelling.
अंकुरः --रं [अंक्-उर्च् Uṇ. 1. 38] 1 A sprout, shoot, blade; दर्भांकुरेण चरणः क्षतः Ś. 2. 10; oft. in comp. in the sense of ‘pointed’, ‘sharp’ &c.; मकरवक्त्रदंष्टांकुरात् Bh. 2. 4 pointed jaws; नृसिंहस्य नखांकुरा इव K. 4 pointed nails; कुरंटकविपांडुरं दधति धाम दीपांकुराः Vb. 4. 1; पतंगपवनव्यालोलदीपांकुरच्छायाचंचलं Bh. 3. 68 unsteady like the pointed flame of a lamp; (fig.) scion, offspring, progeny; अनेन कस्यापि कुलांकुरेण Ś. 7. 19 sprout or child of some one; अन्वयांकुरं Dk. 6. --2 Water. --3 Blood. --4 A hair. --5 A tumour, swelling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0017-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्कुर अस्त्री० अङ्क--उरच् । बीजादभिनवोत्पन्ने, मृत्ति- कामुद्भिद्य जाते तृणवृक्षादौ “हर्म्याग्ररूढेषु तृणाङ्कुरे- ष्विति” रघुः । जले, शीघ्रोत्पत्तिसाधर्म्यात् रुधिरे, लोम्नि च मुकुले च “चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठ” इति कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्कुरः, पुं, (अङ्क + उरच्) वीजोद्भवः । नूतनोत्पन्न- तृणादिः । (दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा । इति शाकु, न्तले । अस्य पर्य्यायः । अभिनवोद्भिद् २ । इत्य- मरः ॥ उद्भेदः ३ प्ररोहः ४ (चूताङ्कुरास्वाद- कषायकण्ठः ॥ इति कुमारसम्भवे ।) अकुरः ५ । इति राजनिर्घण्टः । रोहः ६ अङ्करः ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ जलं । रक्तं । लोम । इति मे- दिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-013-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंकुर" आता है (18)
तोक्म अंकुरबिसल कनखा । कोपल । अंकुरप्रारोह अंकुर । प्ररोहतरुणक अंकुरऔशीरिका अँखुआ । अंकुर । जलाधारा । जल का पात्रकोपल वृक्ष आदि की नई मुलायन पत्ती । कल्ला । अंकुरगंभी अंकुरलेमर एक प्रकार का जंतु । विशेष—यह पेड़ों पर रहता है और फल, फूल, अंकुर, पत्त…कल्ला अंकुर । कलफा । किल्ला । गोंफा । क्रि॰ प्र॰— उठना ।— निकलना ।—फूटना । य…फुनगी वृक्ष ओर वृक्ष की शाखाओं का अग्रभाग । फुनंग । अंकुरपत्रोल्लास अँखुवा । अंकुररोह चढ़ना । चढ़ाईवीज मूल कारणपल्लवक एक प्रकार की मछलीप्ररोह आरोह । चढ़ावप्रसू जननेवाली । उत्पन्न करनेवाली । जैसे, वीर- प्रस = वीर (पुत्र) पैदा करनेव…लतायावक प्रवाल । मूँगावीजांकुर अँखुआ । अँकुर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें