🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घट
ghaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घड़ा । जलपात्र । कलसा ।
२. पिंड । शरीर । उ॰—वा घट के सौ टूक दीजै नदीं बहाय । नेह भरेहू पै जिन्हें दौरि रुखाई जाय ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
३. मन । हृदय । जैसे,—अंतरयामी घट घट बासी ।
४. कुंभक प्राणायाम (को॰) ।
५. कुंभ राशि ।
६. एक तौल । २० द्रोण की तौल ।
७. हाथी का कुंभ ।
८. किनारा ।
९. नौ प्रकार के द्रव्यों में एक जिसे तुला भी कहते हैं । वि॰ दे॰ तुलापरीक्षा । मुहा॰—घट में बसना या बैठना = (१) हृदय में स्थापित होना । मन में बसना । ध्यान पर चढ़ा रहना । जैसे—जिसके घट में राम बसते हैं, वही कुछ देता है । (२) किसी बात का मन में बैठना । हृदयंगम होना ।
घट २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ घटा] मेघ । बादल । घटा । उ॰—सहनाइ नफेरिय नेक बजं । सु मनों घट भद्दव मास गजं ।—पृ॰ रा॰, २४ ।१८२ ।
घट ३ वि॰ [हिं॰ घटना] घटा हुआ । कम । थोड़ा । छोटा । मध्यम । उ॰—घट बढ़ रकम बनाई कै सिसुता करी तगीर ।—रसनिधि (शब्द॰) । विशेष—इस शब्द का प्रयोग 'बढ़' के साथ ही अधिकतर होता है । अकेले इसका क्रियावत् प्रयोग 'घटकर' ही होता है । जैसे,—वह कपड़ा इससे कुछ घटकर है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घट mfn. intently occupied or busy with (loc.), Pāṇ. v, 2, 35
= घटा यस्यास्ति, g. अर्श-आदि
घट m. a jar, pitcher, jug, large earthen water-jar, watering-pot, Mn. viii, xi; Yājñ. iii, 144; AmṛtUp.; MBh. &c.
the sign Aquarius, VarBṛS.
a measure = 1 Droṇa (or = 20 Droṇas, W.), Aṣṭāṅg. v, 6, 28; ŚārṅgS. i, 28
the head, MBh. i, 155, 38, Sch.
a part of a column, VarBṛS. liii, 29
a peculiar form of a temple, lvi, 18 and 26
an elephant's frontal sinus, L.
a border, L.
(= कुम्भ) suspending the breath as a religious exercise, L.
(along with कर्पर cf. -कर्पर) N. of a thief, Kathās. lxiv, 43
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटः [घट अच्] 1 A large earthen water-jar, pitcher, jar, watering-pot; कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलं Bh. 2. 49. --2 The sign Aquarius of the zodiac (also called कुंभ). --3 An elephant's frontal sinus. --4 Suspending the breath as a religious exercise. --5 A measure equal to 20 droṇas. --6 A part of a column. --7 A border. --8 A peculiar form of a temple. --Comp. --आटोपः covering for a carriage or any article of furniture. --उद्भवः, --जः, --योनिः, --सं भवः epithets of the sage Agastya. --ऊधस् f. (forming घटोध्नी) a cow with a full udder; गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः R. 2. 49. --कर्परः {1} N. of a poet. {2} a piece of a broken jar, pot-sherd; जीयेय येन कविना यमकैः परेण तस्मै वहंयमुदकं घटकर्परेण Ghaṭ. 22. --कारः, --कृत् m. a potter. --ग्रहः a water-bearer. --दासी a procuress; cf. कुंभदासी. --पर्यसनं the ceremony of performing the funeral rites of a patita or apostate (who is unwilling to go back to his caste &c.) during his very life-time. --भेदनकं an instrument used in making pots. --राजः a water-jar of baked clay. --रथापनं placing a water-pot as a type of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0475-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घट चेष्टायां भ्वा० आत्म० अक० सेट् घटादि । घटते अघ- टिष्ट जघटे घटमानः । षित् अङ् घटा । “घटस्व पर- या शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान्” भा० व० १५८१ श्लो० । “कदाचित् तस्य वृद्धस्य घटमानस्य यत्नतः” १०४७३ श्लो० । “प्रागेव मरणात्तस्माद् राज्यायैव घटा० महे” १३८१ श्लो० । “अङ्गदेन समं योद्धुमघटिष्ट नरान्तकः” भट्टिः । णिच् योजने सक० मित्त्वात् ह्रस्वः घटयति । अजीघटत् त “अनेन भैभीं घटयिष्यतोवि- धेः” नैष० । “अन्यथा घटयिष्यामि” शकु० । “इत्थं नारीर्धटयितुमलं कामिभिः काममासः” माघः । उद् + घटि--आवरणनिवारणे निरावरणकरणे । “द्वारे पुरस्योद्घटितापिधाने” कुमा० । प्र + प्रारम्भे “ततः प्रजघटे युद्धम्” भट्टिः । वि + वियुक्तो अक० “ततोविजघटे शैलैः” भट्टिः । “कार्य्य [] मुद्घाटितं क्वापि मध्ये विजघटे यतः” हितो० । “विघटितास्तृष्णालताग्रन्थयः” प्रबो० । णिच्--वियो- जने सक० विघटयति ते । सम् + सम्यक्श्लेषे संयोगे अक० । संघटते संयुज्यते इत्यर्थः णिच् संयोजने सक० संघटयति--संयोजयतीत्यर्थः ।
घट हिंसे सक० संघाते अक० चु० उभ० सेट् । घाटयति--ते अजीघटत्--त । घाटा । उद् + निरावरणे उद्घाटयति द्वारम् “उद्घाटिनी कुञ्जिका” मृच्छक० । “उन्मादः स्वयमुद्घाटितेऽथ पिहिते स्वयं कुलविनाशः” वृ० स० ५३ अ० ।
घट द्यु तौ वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० अक० सेट् । घाट- यति ते घटति । अजीघटत-त अघाटीत् अघटीत् ।
घट शब्दकरणे चुरा० उभ० अक० सेट् इदित् । घण्टयति ते अजघण्टत् त । घण्टा निघण्टुः ।
घट पु० घटते अच् । कम्बुग्रीवादिमति पृथुबुध्नोदराकृतियुक्तं पदार्थे अमरः कुम्भतुल्यनिश्चलताहेतुत्वात् प्राणायाम- भेदे २ कुम्भके । ३ हस्तिकुम्भ च मेदि० । “कुम्भस्तु द्रो- णविंशतिः” कात्यायनोक्ते द्रोणविंशतिपरिमाणे इति शब्दक० । तच्चिन्त्यम् कुम्भशब्दस्यैव तदर्थे परि- भाषितत्वात् तदर्थकशब्दमात्रस्य तत्रापरिभाषितत्वाच्च । वैद्यकोक्तद्रोणपरिमाणार्थकतापि तत्रोक्ता चिन्त्या तत्र कुम्भशब्दस्यैव परिभाषितत्वात् । ४ कुम्भराशौ “हरिः कीटघटेन च” ज्यो० त० पताकीवेधे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2778-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घट, क हिंसे । संघाते । द्युतौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (चुरां-परं-सकं-अकंच-सेट् ।) क, घाट- यति कवाटं द्वारि जनः संयोजयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
घट, इ कि द्युतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) इ, भावे घण्ट्यते । कि, घण्टयति घण्टति । द्युतिर्दीप्तिः । द्युत्यर्थत्वेन पाक्षिकचुरादित्वे सिद्धे कि करणमर्थान्तरेऽपि पाक्षिकचुरादित्वार्थम् । तथाच, -- “क्रियावाचित्वमाख्यातुं प्रसिद्धोऽर्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोऽन्ये मन्तव्या अनेकार्था हि घातवः ॥” इति वोपदेवः ॥ प्रसिद्धाथ कथयितुं धातूनां प्रसिद्धोऽर्थः प्रद- र्शितः । किन्तु महाकविप्रयोगं दृष्ट्वान्येऽप्यर्था मन्तव्याः हि यस्मात् धातवोऽनेकार्था भवन्ती- त्यर्थः । तेन हिंसास्तुत्योः पठितस्यापि शंसतेः कथनार्थत्वे न मे ह्रिया शंसति किञ्चिदीप्सित- मिति रघौ कथयतीत्येवार्थः । एवं दीप्तिपठित- स्यापि तर्कधातोर्वितर्कणार्थत्वे तर्कयत्यन्यगुणं सुधीरित्यादिः । इति दुर्गादासः ॥
घट, ष ङ म चेष्टे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-अकं-सेट् ।) ष, घटा । ङ, घटते पठितुं शिष्यः । म, घटयति । घटतीति घटो ज्ञेयो नाघटन् घटतामियादिति तु घटते घटः पचादित्वादन् । ततो घट इवाचरतीति क्वौ साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, भट्टिः । १२ । २६ । “घटेत सन्ध्यादिषु यो गुणेषु लक्ष्मीर्न तं मुञ्चति चञ्चलापि ॥”)
घटः, पुं, (घटते मृदादिसङ्घातैः जलादिग्रहणाय इत्यर्थः । घट् + पचाद्यच् ।) कलसः । इत्यमरः । २ । ९ । ३२ ॥ (यथा, मनुः । ८ । ३१९ । “यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च यः प्रपाम् । स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च तस्मिन् समाहरेत् ॥”) तस्य परिमाणं कलशशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ समाधि- भेदः । (घटस्थवारिवत् निश्चलत्वात्तथात्वम् ।) स तु कुम्भकम् । इभशिरः । (आकृतिसादृश्या- त्तथात्वम् ।) कूटकुटः । इति मेदिनी । टे । ७ ॥ कुम्भराशिः । यथा, -- “सिंहे वा यदि गोघटे गतनरः सर्व्वार्थसिद्धिं लभेत् ।” इति समयप्रदीपः ॥ द्रोणपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, -- “चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलशोनल्वणोर्म्मलः । उन्मानश्च घटो राशिर्द्रोणपर्य्यायसंज्ञितः ॥” इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये ॥ “कंसश्चतुर्गुणो द्रोणः अर्म्मणोनल्वणञ्च तत् । स एव कलशः ख्यातो घट उन्मान मेवच ॥” इति चरके कल्पस्थाने द्वादशेऽध्याये ॥) कुम्भपरिमाणम् । यथा, -- “दशद्रोणो भवेत् खारी कुम्भस्तु द्रोणविंशतिः ।” इति प्रायश्चित्ततत्त्वे कात्यायनः ॥ (योगावस्थाभेदः । यथा, हटयोगप्रदीपिकायाम् । ४ । ६९ । “आरम्भश्च घटश्चैव यथा परिचयोऽपि च । निष्पत्तिः सर्व्वयोगेषु स्यादवस्थाचतुष्टयम् ॥” एतदवस्थायां किं स्यात्तदाह तत्रैव । ४ । ७२-७३ । [] “द्बितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः । दृढासनो भवेद्योगी ज्ञानी देवसमस्तदा ॥ विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात् परमानन्दसूचकः । अतिशून्ये विमर्द्दश्च भेरीशब्दस्तथा भवेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-387-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घट" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें