🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रोण
droṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(आयतन के माप) (2.9.88) आढक · खारी · वाह · निकुंचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रोण संज्ञा पुं॰ [सं॰] लकड़ी का एक कलश या बरतन जिसमें वैदिक काल में सोम रखा जाता था ।
२. जल आदि रखने का लकडी का बरतन । कठवत ।
३. एक प्राचीन माप ज ो चार आढ़क या १६ सेर और किसी किसी के मत से ३२ सेर की मानी जाती थी । पर्या॰— घट । कलश । उन्मान । उल्वण । अर्मण ।
४. पत्ते का दोना ।
५. नाव । डोंगा ।
६. अरणी की लकड़ी ।
७. लकड़ी का रथ ।
८. डोम कौआ । काला कौआ । उ॰— करता रव दूर द्रोण था ।— साकेत, पृ॰ ३०६ ।
९. बिच्छू ।
१०. वह जलाशय या तालाब जो चार सौ धनुष लंबा चौड़ा हो । यह पुष्करिणी और दीर्घिका से बड़ा होता है । ११ मेघों के एक नायक का नाम । जिस वर्ष यह मेघनायक होता । है उस बर्ष वर्षा बहुत अच्छी होती है । १२ वृक्ष । पेड़ ।
१३. द्रोणाचल नाम का पहाड़ । विशेष— रामायण के अनुसार यह पर्वत क्षीरोद समुद्र के किनारे है और जिसपर विशल्यकरिणी नाम की संजीवनी जड़ी होती है । पुराणों के अनुसार यह एक वर्षपर्वत है ।
१४. एक फूल का नाम ।
१५. नील का पौधा ।
१६. केला ।
१७. महाभारत के प्रसिद्ध ब्राह्मण योद्धा जिनसे कौरवों और पांडवों ने अस्त्रशिक्षा पाई थी । दे॰ द्रोणाचार्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोण n. (fr. 4. द्रु) a wooden vessel, bucket, trough &c.; a Soma vessel [cf. Zd. draona], RV.; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Hcat.)
द्रोण m. n. a measure of capacity (= 4 Āḍhakas = 16 Puṣkalas = 128 Kuñcis = 1024 Muṣṭis, or = 200 Palas = 1/20 Kumbha, or = 1/16 Khārī = 4 Āḍhakas, or = 2 Āḍhakas = 1/2 Śūrpa = 64 Śeras, or = 32 Śeras), Mn.; Yājñ.; MBh.; Suśr. &c.
a measure for measuring fields (as much land as is sown with a D˚ of corn), Col.
द्रोण n. an altar shaped like a trough, Śulbas. iii, 216
द्रोण m. a lake or large piece of water of 400 poles length, L.
a kind of cloud (from which the rain streams forth as from a bucket), L. (cf. -मेघ and -वृष्टि below)
a raven or crow, L. (cf. -काक)
a scorpion (cf. द्रुण)
a kind of plant (prob. Leucas Linifolia), L.
N. of one of the 8 Vasus (husband of Abhimati and father of Harṣa, Śoka, Bhaya &c.), BhP.
of a Brāhman said to have been generated by Bharad-vāja in a bucket (the military preceptor of both the Kuru and Paṇḍu princes; afterwards king of a part of Pañcāla and general of the Kurus, the husband of Kṛpī and father of Aśvatthāman), MBh.; Hariv.; Pur. &c.
of one of the 4 sons of Mandapāla and Jaritā (born as birds), MBh. i, 8345 &c. (as author of RV. x, 142, 143, 144, with the patr. Śārṅga)
of a Brāhman, Pañc.
of sev. other men, VP.
of sev. mountains, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोणः [cf. Uṇ. 3. 10] 1 A lake 400 poles long. --2 A cloud (or a particular kind of cloud) abounding in water (from which rain streams forth as from a bucket); कोयमेवंविधे काले कालपाशस्थिते मयि । अनावृष्टिहते शस्ये द्रोणमेघ इवोदितः ॥ Mk. 10. 26. --3 A raven or a carrion crow. --4 A scorpion. --5 A tree (in general). --6 A tree bearing (white) flowers. --7 N. of the preceptor of the Kauravas and Pāṇḍavas. [Droṇa was the son of the sage Bharadvāja, and was so called because the seed, which fell at the sight of a nymph called Ghṛtācī, was preserved by the sage in a droṇā. Though a Brāhmaṇa by birth, he was wellversed in the science of arms which he learnt from Paraśurāma. He afterwards taught the Kauravas and the Pāṇḍavas the science of arms and archery. When, however, the great war commenced, he attached himself to the side of the Kauravas, and after Bhīshma had been mortally wounded ‘lodged in the cage of darts’ --he assumed the command of the Kaurava forces and maintained the struggle for four successive days, achieving [] wonderful exploits and killing thousands of warriors on the Pāṇḍava side. On the fifteenth day of the battle the fight continued even during the night, and it was on the morning of the 16th that Bhīma, at the suggestion of Kṛṣṇa, said within Droṇa's hearing that Aśvatthāman was slain, (the fact being that an elephant named Aśvatthāman had fallen on the field). Being at a loss to understand how that could be, he appealed to Yudhiṣṭhira, ‘the truthful’, who also, at the advice of Kṛṣṇa, gave an evasive reply-uttered loudly the word Aśvatthāman and added ‘Gaja or elephant’ in a very low tone; see Ve. 3. 9. Sorely grieved at the death of his only son, the kind-hearted old father fell in a swoon, and Dhṛṣṭadyumna, his avowed enemy, took advantage of this circumstance, and cut off his head]. --णः, --ण A measure of capacity, either the same as an Āḍhaka or equal to 4 Āḍhakas or (1/16) of a Khārī, or 32 or 64 shers. --णं 1 A wooden vessel or cup, bucket. --2 A tub. --Comp. --आचार्यः see द्रोण above. --काकः, --काकलः a raven. --क्षीरा, --घा, --दुग्धा, --दुघा a cow yielding a droṇā of milk. --मुखं the capital of 400 villages. --भेघः see द्रोण (2) above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0586-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोण पु० द्रोणः कलशः उत्पत्तिस्थानत्वेनास्त्यस्य अच् । भारद्वाजे कौरवाणां धनुर्वेदाचार्ये तदुत्पत्तिकथा “गङ्गाद्वारं प्रति महान् बभूव भगवान् ऋषिः । भरद्वाज इति ख्यातः सततं शंसितव्रतः । सोऽभिषेक्तु ततो गङ्गां पूर्वमेवागमन्नदीम् । महर्षिभिर्भरद्वाजो हविर्द्धाने चरन् पुरा । ददर्शाप्सरसां साक्षात् घृताची साप्लुतामृषिः । रूपयौवनसम्पन्नां मददृप्तां मदालसाम् । तस्याः पुनर्नदीतीरे वसनं पर्यवर्तत । व्यपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे ततः । तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः । ततोऽस्य रतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे । ततः समभवद्द्रोणः कलशे तस्य धीमतः । अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः । अग्निवेशं महाभागं [] भारद्वाजः प्रतापवान् । प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रमस्त्र विदां वरः । अग्नेस्तु जातः स मुनिस्ततो मरतस- त्तम! । भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत्” भा० आ० १३० अ० । (डाँडकाक) २ दण्डकाके पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् मेदि० ३ वृश्चिके राजनि० । चतुःशतधनुः परिमिते ४ जलाशये “शतेन धनुर्भिः पुष्करिणी त्रिभिः दीर्घिका चतुर्भिद्रोणः” जला० त० । द्रुण--क द्रु--न किद्वा । ५ मेघनायकभेदे तदानयनादि ज्यो० त० यथा “त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् । आवर्त्तो निर्जलो मेघः संवर्तश्चरणोदकः । पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः शस्यप्रपूरकः” । “कोऽयमेवंविधे काले काल- पाशस्थिते मयि । अनावृष्टिहते शस्ये द्रोणमेघ इवोत्थितः” मृच्छ० “केयमभ्युद्यते शस्त्रे मृत्युवक्त्रगते मयि । अनावृष्टिहते शस्ये द्रोणवृष्टिरिवागता” मृच्छ० (घलघचिया) ६ पुष्पप्रधाने वृक्षे । “ब्रह्मविष्णुशिवा- दीनां द्रोणपुष्पं सदा प्रियम्” दुगार्च्चाप्रयोगः । ७ आढके पु० न० ८ आढकचतुष्टये च (३२ सेर) “द्रोणस्तु खार्य्याः खलु षोडशांशः” लीला० उक्ते ९ खार्य्याः षोडशभागे । आढकशब्दे ६५६ पृ० दृश्यम् । “धान्यद्रोणस्तु मासिकः” मनुः “दशद्रोणा भवेत् खारी कुम्भोऽपि द्रोण विंशतिः” १० उक्तमाने “अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकी र्तितः । चतुराढको भवेत् द्रोण इत्येतन्मानलक्षणम्” कल्पतरौ द्वासशप्रसृतिभिः कुडवस्तच्चतुर्गुणोत्तरप्रस्था- ढकद्रोण इत्युक्तं कुडवचतुर्गुणादष्टाचत्वारिंशत्प्रसृ- तिभिः प्रस्थस्तच्चतुर्गुणाद्द्विनवत्यधिकशतेन प्रसृतिभि- राढकः । तच्चतुर्गुणादष्टषष्ठ्यधिकसप्तशतप्रसृतिभिर्द्रोणः” प्रा० त० रघु० । गोपथब्राह्मणञ्च “द्वात्रिंशत् पलिकं प्रस्थ- मुक्तं स्वयमथर्वणा । आढकस्तु चतुःप्रस्थश्चतुर्भिर्द्रोण आढकैः” एषां । कार्यविशेषे परिमाणभेदाव्यवस्थाप्याः । मानार्थे अयमर्द्धर्च्चादिः । ११ द्रुमे वृक्षमात्रे । द्रोणस्य गो- त्रापत्यम् वा--फक् पक्षे इञ् । द्रौणायन द्रौणि तदपत्ये “अनादिरिह द्रोणः अश्वत्थाम्न्यनन्तरे तूपचारात्” सि० कौ० एतच्च पाणिनेर्द्रोणात् प्राचीनत्वस्थापनायोक्तं वस्तुतः कुर्वादि वृष्ण्यन्धकादीनां बहूलां पा० सूत्रे कीर्तनात् ततोऽर्वाचीनत्वं पाणिनेर्व्यक्तं प्रतिमाति सर्वत्रानादित्व कत्पने मानाभावात् इत्यवधारितं सरलाख्यव्याख्यानोप- [] क्रमेऽस्माभिः “द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं यदङ्गम” भाग० । कुशद्वीपस्थे १२ वर्षपर्वतभेदे “चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महागिरौ । विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीवनी तथा” मत्स्यपु० १२१ अ० स्वार्थे क । द्रोणक तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3789-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रोण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें