🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रोणि
droṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रोणि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. द्रोण का पुत्र अश्वत्थामा ।
२. अष्टम मन्वंतर के एक ऋषि ।
द्रोणि २ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ द्रोणी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोणि f. trough, tub, L.
a valley, Nalac.
N. of a country, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोणिः, --णी f. [द्रु-नि वा ङीप्; Uṇ. 4. 51] 1 An oval vessel of wood used for holding or pouring out water, a bucket, basin, baling-vessel. --2 A water-reservoir (जलाधार). --3 A trough for feeding cattle. --4 A measure of capacity, equal to two Śūrpas or 128 shers. --5 The valley or chasm between two mountains; बृहद्द्रोणीशैलकांतारप्रदेशमधितिष्ठतो माधवस्यांतिकं प्रयामि Māl. 9; हिमवद्द्रोणी &c. --6 N. of the wife of Droṇa. --7 The plantain tree. --8 The Indigo plant. --Comp. --दलः the Ketaka tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0586-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोणि(णी) स्त्री द्रवति गच्छति जलम् द्रु--नि वा ङीप् । १ काष्ठाम्बुवाहिन्याम् अमरः । (डोङ्गा) २ जलाधारे कदलीत्वगादि निर्मिते पात्रभेदे “तैलपूर्णे कटाहे वा द्रोण्यां वा शायवेत् नृपम्” सुश्रुतः “भरद्वाजस्य च स्कन्नं शुक्रं द्रोण्यामवर्द्धत” भा० आ० ६३ अ० ४ काष्ठमये स्नानपात्रे ५ पर्वतानाममन्तरे देशभेदे च “शैलानामन्तरे द्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः” शब्दार्थचि० धृतवाक्यम् । “पूर्यन्तां पयसा नद्यो द्रौण्यश्च विपुलायताः” हरिवं० ७४ अ० । द्रोणस्य पत्नी ङीष् । ७ द्रोणपत्न्यां स्त्री ८ द्वि- सूर्पपरिमाणे वैद्यकभाषा ९ कदल्यां मेदि० । १० नीलीवृक्षे शब्दरत्ना० ११ शैलसन्धौ हेमच० १२ इन्द्रचिर्भट्यां १३ द्री- णोजलबणे च राजनि० १४ नदीभेदे उणादिकी० १५ द्रुते च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3790,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोणिः, स्त्री, (द्रवतीति । द्रु गतौ + “वहिश्रिश्रुयु- द्रुम्लेति ।” उणां ४ । ५१ । इति निः स च नित् ।) द्रोणी । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (पुं, अश्व- त्थामा । स तु अष्टममन्वन्तरगतानां ऋषीणा- मन्यतमः । यथा, मार्कण्डेये । ८० । ४ । “ऋष्यशृङ्गस्तथा द्रोणिस्तत्र सप्तर्षयोऽभवन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-762-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें