🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:13:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रोणि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रोणि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रोणि

अर्थ: लकड़ी का बना एक अण्डाकार पात्र जिसमें पानी रखते हैं, अथवा पानी जिससे बाहर निकालते हैं, डोल, चिलमची कुप्पी

संस्कृत: काष्ठजलवाहिनी, नीली · पर्याय: नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका

व्युत्पत्ति: द्रोणि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रोणी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. द्रुण् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रोणी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रोणीद्रोण्यौद्रोण्यः
द्वितीयाद्रोणीम्द्रोण्यौद्रोणीः
तृतीयाद्रोण्याद्रोणीभ्याम्द्रोणीभिः
चतुर्थीद्रोण्यैद्रोणीभ्याम्द्रोणीभ्यः
पञ्चमीद्रोण्याःद्रोणीभ्याम्द्रोणीभ्यः
षष्ठीद्रोण्याःद्रोण्योःद्रोणीनाम्
सप्तमीद्रोण्याम्द्रोण्योःद्रोणीषु
सम्बोधनहे द्रोणिहे द्रोण्यौहे द्रोण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रोणी
द्रोणी
droṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लकड़ी की जल-नाली/डोंगी (1.10.11)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रोणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. डोंगी ।
२. दोनियाँ । छोटा दोना ।
३. लकड़ी का बना हुआ पात्र । कठपत ।
४. काठ का प्याला । डोकिया ।
५. दो पर्वतों के बीच की भूमि । टून ।
६. केला ।
७. दर्रा ।
८. इंद्रायन ।
९. एक नदी ।
१०. द्रोण की स्त्री, कृपी ।
११. नील का पौधा ।
१२. एक परिमाण जो दो सूर्प या १२८ सेर का होता था ।
१३. एक प्रकार का नमक ।
१४. शीघ्रता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोणी (ई), f. a wooden trough or tub, MBh.; Hariv.; R. &c.
any vessel or implement made of wood, L.
a measure of capacity (= 2 Śūrpas = 128 Śeras), L.
a valley, Mālatīm. ix, 0/1; Pur.
a kind of creeper, Bhpr.
of coloquintida (= इन्द्र-चिर्बिती), L.
of salt, L.
N. of a country, of a mountain and of a river, L.
द्रोणी f. of द्रोण, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रोणिः, --णी f. [द्रु-नि वा ङीप्; Uṇ. 4. 51] 1 An oval vessel of wood used for holding or pouring out water, a bucket, basin, baling-vessel. --2 A water-reservoir (जलाधार). --3 A trough for feeding cattle. --4 A measure of capacity, equal to two Śūrpas or 128 shers. --5 The valley or chasm between two mountains; बृहद्द्रोणीशैलकांतारप्रदेशमधितिष्ठतो माधवस्यांतिकं प्रयामि Māl. 9; हिमवद्द्रोणी &c. --6 N. of the wife of Droṇa. --7 The plantain tree. --8 The Indigo plant. --Comp. --दलः the Ketaka tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0586-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोणि(णी) स्त्री द्रवति गच्छति जलम् द्रु--नि वा ङीप् । १ काष्ठाम्बुवाहिन्याम् अमरः । (डोङ्गा) २ जलाधारे कदलीत्वगादि निर्मिते पात्रभेदे “तैलपूर्णे कटाहे वा द्रोण्यां वा शायवेत् नृपम्” सुश्रुतः “भरद्वाजस्य च स्कन्नं शुक्रं द्रोण्यामवर्द्धत” भा० आ० ६३ अ० ४ काष्ठमये स्नानपात्रे ५ पर्वतानाममन्तरे देशभेदे च “शैलानामन्तरे द्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः” शब्दार्थचि० धृतवाक्यम् । “पूर्यन्तां पयसा नद्यो द्रौण्यश्च विपुलायताः” हरिवं० ७४ अ० । द्रोणस्य पत्नी ङीष् । ७ द्रोणपत्न्यां स्त्री ८ द्वि- सूर्पपरिमाणे वैद्यकभाषा ९ कदल्यां मेदि० । १० नीलीवृक्षे शब्दरत्ना० ११ शैलसन्धौ हेमच० १२ इन्द्रचिर्भट्यां १३ द्री- णोजलबणे च राजनि० १४ नदीभेदे उणादिकी० १५ द्रुते च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3790,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रोणी, स्त्री, (द्रोणि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) देशविशेषः । काष्ठाम्बुवाहिनी । गवादनी । इति मेदिनी । णे, १७ ॥ (कलशाकारपात्र- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६३ । १०३ । “भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्द्धत ॥”) नीलीवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ शैलभेदः । शैलयोः सन्धिः । इति हेमचन्द्रः । ४ । १०० ॥ इन्द्रचिर्भिटी । द्रोणीलवणम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ नदीविशेषः ॥ इत्युणादिकोषः ॥ द्विसूर्पपरिमाणम् । १२८ शेर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वाहः २ गोणी ३ । इति वैद्यक- परिभाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-762-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रोणी" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रोणिद्रोणी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्रुण् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रोणि 📚 ➤ लकड़ी का बना एक अण्डाकार पात्र जिसमें पानी रखते हैं, अथवा पानी जिससे बाहर निकालते हैं, डोल, चिलमची कुप्पी
संस्कृत: काष्ठजलवाहिनी, नीली · पर्याय: नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रोणी 📚डोंगी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्रोणी
नील के और नाम (२.४.९५) — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, दोला, नीलिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬