🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:27:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आढक
āḍhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(आयतन के माप) (2.9.88) द्रोण · खारी · वाह · निकुंचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आढक संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. एक तौल जो चार सेर के बराबर होती है ।
२. अन्न नापने का काठ का बरतन जिसमें अनुमान से चार सेर अन्न आता है ।
३. अरहर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आढक m. n. (g. अर्धर्चादि, q.v.; ifc. f(ई). , Pāṇ. iv, 1, 22 and v, 1, 54 Comm.) a measure of grain (= 1/4 droṇa = 4 prasthas = 16 kuḍavas = 64 palas = 256 karṣas = 4096 māṣas; = nearly 7 lbs. 11 ozs. avoirdupois; in Bengal = two mans or 164 lbs. avds.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आढकः, --कं A measure of grain, the 4th of a Droṇa = 64 Prasthas = 16 Kuḍavas = (nearly {7} lbs. 11 ozs. avoir.); अष्टमुष्टिर्भवेत कुंचिः कुंचयोऽष्टौ तु पुष्कलं । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥. --की 1 A kind of pulse. --2 A kind of fragrant earth.
आढकः, --कं A measure of grain, the 4th of a Droṇa = 64 Prasthas = 16 Kuḍavas = (nearly {7} lbs. 11 ozs. avoir.); अष्टमुष्टिर्भवेत कुंचिः कुंचयोऽष्टौ तु पुष्कलं । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥. --की 1 A kind of pulse. --2 A kind of fragrant earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0231-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आढक पु० आढौकते आ + ढौक--घञ् पृ० । “अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिःकुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्त्तित इति” मतभेदे चतुर्विंशत्यधिकस- हस्रमुष्टिमाने “द्वादशप्रसृतिभिः कुडवस्तच्चतुर्गुणोत्तरं प्रस्थाढकद्रोणा, इत्युक्ते द्विनवत्युत्तरशतप्रसृतिमाने च [] एतच्च धान्यादेर्माने । सुवर्ण्णादिमाने तु सुश्रुतः । “द्वादश धान्यमाषाः मध्यमाष्टसुवर्ण्णमाषकः ते षोडश सुवर्णम् । अथ मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्द्धरणं तान्यर्द्धऋतीयानि कर्षं ततश्चोर्द्ध्वं चतुर्गुणमभिबर्द्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते इत्युक्ते २५६ पलमाने च । अर्द्धर्चादिपाठात् कोपधादन्तत्वेऽपि अस्य पु० न० लिङ्गता । अस्य परिमाणवाचकत्वात् आढकोव्री हिरित्यादौ प्रथमायाः परिमाणमर्थः आढकपरिमाण परिच्छेद्योब्रीहिरित्यादि बोधः । आढकं सम्भवति अवहरति पचति वा ख टञ् वा । आढकीनः आढ- किकः आढकमितधान्यस्थापने तदवहारके च पात्रे तत्- पाचके सूदादौ त्रि० ठञि स्त्रियां ङीप् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आढकं, क्ली, (आ समन्तात् ढौकते ढौक्यते वा ढौक गतौ अच् घञ् वा पृषोदरादिः । परि- माणविशेषः । आढा इति भाषा । यथा, -- “शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमायतं । आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्त्तितं” ॥ अपि च ॥ “त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं । विंशयोजनगम्भीरमाढकं परिकीर्त्तितं” ॥ इति गणपतिभट्टः । इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥
आढकः, पुं, क्ली, चतुःप्रस्थपरिमाणं । आडी इति भाषा । इत्यमरः ॥ द्रोणचतुर्थभागः । इति लीलावती ॥ अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिरित्यादिवचनात् षट्पञ्चाशदधिकद्विशतमुष्टिर्भवति । व्यवहारे षो- डशसेरो विंशतिसेरो वा । वैद्यकमते अष्टश- रावपरिमाणं । तत्पर्य्यायः । पात्रं २ कंसं ३ भाजनं ४ । इति परिभाषा ॥ (“चतुःप्रस्थैस्तथाढकं । भाजनं कांस्यपात्रञ्च चतुःषष्टिपलञ्च तत्” ॥ इति शार्ङ्गधरः । “चतुःप्रस्थमयाढकं । “पात्रंतदेव विज्ञेयं कंसंप्रस्थाष्टकन्तथा” ॥ इति चरकः ।) अपचयविवक्षायां आढकिकेत्यपि स्यात् । इत्य- मरटीकासारसुन्दरी ॥ आढिका । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें