🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आढक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आढक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आढक

अर्थ: अनाज की माप, चौथाई द्रोण

संस्कृत: परिमाणः · पर्याय: द्रोण, खारी, वाह, निकुञ्चक, कुडव

व्युत्पत्ति: आ+ढौक्+घञ्, पृषो . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आढक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आढक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आढक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआढकःआढकौआढकाः
द्वितीयाआढकम्आढकौआढकान्
तृतीयाआढकेनआढकाभ्याम्आढकैः
चतुर्थीआढकायआढकाभ्याम्आढकेभ्यः
पञ्चमीआढकात् / आढकाद्आढकाभ्याम्आढकेभ्यः
षष्ठीआढकस्यआढकयोःआढकानाम्
सप्तमीआढकेआढकयोःआढकेषु
सम्बोधनहे आढकहे आढकौहे आढकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आढक
आढक
āḍhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(आयतन के माप) (2.9.88) द्रोण · खारी · वाह · निकुंचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आढक संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. एक तौल जो चार सेर के बराबर होती है ।
२. अन्न नापने का काठ का बरतन जिसमें अनुमान से चार सेर अन्न आता है ।
३. अरहर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आढक m. n. (g. अर्धर्चादि, q.v.; ifc. f(ई). , Pāṇ. iv, 1, 22 and v, 1, 54 Comm.) a measure of grain (= 1/4 droṇa = 4 prasthas = 16 kuḍavas = 64 palas = 256 karṣas = 4096 māṣas; = nearly 7 lbs. 11 ozs. avoirdupois; in Bengal = two mans or 164 lbs. avds.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आढकः, --कं A measure of grain, the 4th of a Droṇa = 64 Prasthas = 16 Kuḍavas = (nearly {7} lbs. 11 ozs. avoir.); अष्टमुष्टिर्भवेत कुंचिः कुंचयोऽष्टौ तु पुष्कलं । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥. --की 1 A kind of pulse. --2 A kind of fragrant earth.
आढकः, --कं A measure of grain, the 4th of a Droṇa = 64 Prasthas = 16 Kuḍavas = (nearly {7} lbs. 11 ozs. avoir.); अष्टमुष्टिर्भवेत कुंचिः कुंचयोऽष्टौ तु पुष्कलं । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥. --की 1 A kind of pulse. --2 A kind of fragrant earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0231-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आढक पु० आढौकते आ + ढौक--घञ् पृ० । “अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिःकुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्त्तित इति” मतभेदे चतुर्विंशत्यधिकस- हस्रमुष्टिमाने “द्वादशप्रसृतिभिः कुडवस्तच्चतुर्गुणोत्तरं प्रस्थाढकद्रोणा, इत्युक्ते द्विनवत्युत्तरशतप्रसृतिमाने च [] एतच्च धान्यादेर्माने । सुवर्ण्णादिमाने तु सुश्रुतः । “द्वादश धान्यमाषाः मध्यमाष्टसुवर्ण्णमाषकः ते षोडश सुवर्णम् । अथ मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्द्धरणं तान्यर्द्धऋतीयानि कर्षं ततश्चोर्द्ध्वं चतुर्गुणमभिबर्द्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते इत्युक्ते २५६ पलमाने च । अर्द्धर्चादिपाठात् कोपधादन्तत्वेऽपि अस्य पु० न० लिङ्गता । अस्य परिमाणवाचकत्वात् आढकोव्री हिरित्यादौ प्रथमायाः परिमाणमर्थः आढकपरिमाण परिच्छेद्योब्रीहिरित्यादि बोधः । आढकं सम्भवति अवहरति पचति वा ख टञ् वा । आढकीनः आढ- किकः आढकमितधान्यस्थापने तदवहारके च पात्रे तत्- पाचके सूदादौ त्रि० ठञि स्त्रियां ङीप् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आढकं, क्ली, (आ समन्तात् ढौकते ढौक्यते वा ढौक गतौ अच् घञ् वा पृषोदरादिः । परि- माणविशेषः । आढा इति भाषा । यथा, -- “शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमायतं । आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्त्तितं” ॥ अपि च ॥ “त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं । विंशयोजनगम्भीरमाढकं परिकीर्त्तितं” ॥ इति गणपतिभट्टः । इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥
आढकः, पुं, क्ली, चतुःप्रस्थपरिमाणं । आडी इति भाषा । इत्यमरः ॥ द्रोणचतुर्थभागः । इति लीलावती ॥ अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिरित्यादिवचनात् षट्पञ्चाशदधिकद्विशतमुष्टिर्भवति । व्यवहारे षो- डशसेरो विंशतिसेरो वा । वैद्यकमते अष्टश- रावपरिमाणं । तत्पर्य्यायः । पात्रं २ कंसं ३ भाजनं ४ । इति परिभाषा ॥ (“चतुःप्रस्थैस्तथाढकं । भाजनं कांस्यपात्रञ्च चतुःषष्टिपलञ्च तत्” ॥ इति शार्ङ्गधरः । “चतुःप्रस्थमयाढकं । “पात्रंतदेव विज्ञेयं कंसंप्रस्थाष्टकन्तथा” ॥ इति चरकः ।) अपचयविवक्षायां आढकिकेत्यपि स्यात् । इत्य- मरटीकासारसुन्दरी ॥ आढिका । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आढकआढक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आढक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आढक 📚 ➤ अनाज की माप, चौथाई द्रोण
संस्कृत: परिमाणः · पर्याय: द्रोण, खारी, वाह, निकुञ्चक, कुडव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आढक 📚एक तौल जो चार सेर के बराबर होती है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आढक
(आयतन के माप) (२.९.८८) — द्रोण, खारी, वाह, निकुंचक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आढक: आ+ढौक्+घञ्, पृषो . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें