🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घटना
ghaṭanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथियों का समूह (2.8.107) घटा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घटना १ क्रि॰ अ॰ [सं॰ घटन]
१. उपस्थित होना । वाकै होना । होना । जैसे,—वहाँ ऐसी घटना घटी कि सब लोग आश्चर्य में आ गए ।
२. लगना । सटीक बैठना । आरोप होना । मेल में होना । मेल मिल जाना । जैसे,—यह कहावत उनपर ठीक घटती है । उ॰—अब तो तात दुरावौ तोहीं । दारुण दो ष भटइ अति मोहीं । —तुलसी (शब्द॰) ।
३. उपयोग में आना । काम आना । उ॰—लाभ कहा मानुष तन पाए । काम बचन मन सपनेहु कबहुँक घटत न काज पराए ।—तुलसी (शब्द॰) ।
घटना २ क्रि॰ अ॰ [हिं॰ कटना] कम होना । छोटा होना । क्षीण होना । जैसे,—कूएँ का पानी घट रहा है । उ॰—श्रवण घटहु पुनि दृग घटहु, घटौ सकल बल देह । इते गटे घटिहै कहा, जो न घटै हरि नेह ।—तुलसी (शब्द॰) ।
घटना ३ क्रि॰ स॰ [सं॰ घटन]
१. बनाना । रचना ।
२. पूरा करना । उ॰—सखा सोच त्यागहु बल मोरें । सब बिधि घटब काज मैं तोरें ।—मानस, ४ ।६ ।
घटना ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोई बाज जो हो जाय । वाकआ । हादसा । वारदात । जैसे,—यहाँ ऐसी बड़ी घटना कभी नहीं हुई थी । उ॰—अघट घटना सुघट, विघटन, विकट भूमि पाताल जल गगन गंता—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—घटनाक्रम । घटनाचक्र = घटनाओं की परंपरा या उनका सिलसिला । घटनावली = घटनाओं का समूह । घटनास्थल = वह स्थान घटना घटित हुई हो ।
२. योजना ।
३. समूहीकरण
४. गजघटा । गजयूथ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटना f. exertion, motion, acting, manner of acting, VarBṛS. l, 1; Pañcat.; Kathās. cxxii, 33
striving after, being occupied or busy with (loc. or in comp.), Śāntiś. ii, 20 (= Nāg. iv, 2), Sāh. iv, 14/v (इषु-, ‘shooting an arrow’)
taking effect, answering, accomplishment, (˚नां-√ या, ‘to take effect, succeed’, Rājat. iv, 365; ˚नां-√ नी, to effect, accomplish, Siṃhās.)
connection, union with (in comp.), Sāh. iii, 226/227
(= ˚ट) a troop (of elephants), L.
a literary composition, viii, 7
a work consisting of (in comp.), Vcar. vi, 33
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटनं, --ना [घट्-ल्युट्] 1 Effort, exertion. --2 Happening, occurring --3 Accomplishment, bringing about, [] effecting; as in अघाटेतघटना. --4 Joining, union, mixing or bringing together, combination; तप्तेन तप्तमयसा घटनाय योग्यं V. 2. 16; देहद्वयार्धघटनारचितं K. 239: U. 3. 13. --5 Making, forming, shaping. --6 Motion. --7 Strife, hostility; Pt. 1. 159. --8 (ना) A troop of elephants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0475-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटना स्त्री चु० घट--युच् । १ संहतकरणे, २ योजने ४ मेलने, ४ करिणां समूहे च अमरः । “वाच्यं स्पष्टनिजपराङ्ग घटनामालोक्य कालविज्ञः” वृ० स० ५१ अ० । “प्रियजन घटनामाशु दुःशीलतां च” वृ० स० ५२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2779,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटना, स्त्री, (घट + णिच् + युच् टाप् च ।) संघार्ता- करणम् । समूहीकरणम् । यथा, “करिणां घठना घटा ।” इत्यमरः । २ । ८ । १०७ ॥ योजना । मेलनम् । यथा, “अघटनघटनापटीयसी माया ।” इति मायालक्षणम् ॥ (यथा, राज- तरङ्गिण्याम् । ४ । ३६५ । “शक्तिः काऽप्यपरीक्षितास्ति महतां स्वैरं दविष्ठान्यहो यन्माहात्म्यवशेन यान्ति घटनां कार्य्याणि निर्यन्त्रणम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-387-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घटना" आता है (18)
आयु क्य । उम्र । जिंदगी । जीवनकाल । क्रि॰ प्र॰—क्षीण होना । —घटना । —पूरी …वृत्तज्ञ रीतिरिवाज, घटना, इतिहास, वृत्तांत आदि जाननेवालाकमना पु क्रि॰ अ॰ कम होना । न्यून होना । घटनाछीजना क्षीण होना । घटना । कम होना । ह्रास होना । अवनत होनावाकया कोई बात जो घटित हो व्यापारसंयोग । घटनाविशेषांक पत्र पत्रिकाओं का वह अंक जो किसी पर्व आदि विशिष्ट अवसर, व्यक्ति, घटना,…उपागम आगमन । आनाउपपत्ति हेतु द्वारा किसी वस्तु की स्थिति का निश्चयसंघट्टन बनावट । रचना । गठनसमुन्नय प्राप्ति । लाभसमुपस्था समुपस्थान संज्ञा पुं॰पहला जो क्रम के विचार से आदि में हो । किसी क्रम (देश या काल) में प्रथम गणना…वकूआ फसाद । झंझटउफताद आपत्ति । मुसीबतबीतना समय का विगत होना । वक्त कटना । गुजरानामाजरा हाल । वृत्तांतवुकूअ घटित होना । प्रकट होनानिखूटना †पु क्रि॰ अ॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें