🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंभ
kuṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुम्भ]
१. मिट्टी का घड़ा । घट । कलश । उ॰— गुरु कुम्हार सिष कुम्भ है गढ़ गढ़ काढै़ खोट । अंतर हाथ सहार दै, बाहर बाहै चोट ।—कबीर सा॰, सं॰, पृ॰ ३ । यौ॰—कुभंज । कुभंकर्ण । कुभंकार ।
२. हाथी के सिर के दोनों और ऊपर उभडे़ हुए भाग । उ॰— मत्त नाग तम कुंभ विदारी । ससि केसरी गगन बनचारी । तुलसी (शब्द॰) ।
३. एक राशि का मान जो दसवीं मानी जाती है । विशेष—यह धनिष्ठा नक्षत्र के उत्तरार्द्ध और शतभिष तथा पूर्व भातप्रद के तृतीय चरण तक उदय रहती है । इसका उदय- काल ३दंड ५८ पल है । यह राशि शीर्षोदय है ।
४. एक मान जो दो द्रौण या ६४ सेर का होता है । इसे सूर्य भी कहते हैं । किसी किसी के मत से बीस द्रौण का भी एक कुंभ होता है । उ॰—दो द्रोणों का शूर्प और कुंभ कहा है । — शाड्ग॰ सं॰, पृ॰ ९ ।
५. योगशास्त्र के अनुसार प्राणायम के तीन भागों में से एक । कुंभक ।
६. एक पर्व का नाम जो प्रति १२ वें वर्ष लगता है । इस अवसर पर हरद्वार, प्रयाग नासिक आदि में बड़ा मेला लगता है । यह पर्व इसलिये कुंभ कहलाता है कि जब सूर्य कुंभराशि का होता है तभीं यह पड़ता है ।
७. मिट्टी आदि का वह घड़ा जो देवालयों के शिखर पर तथा घरों की मुडे़री पर शोभा के लिये लगाया जाता है । कलश
८. गुग्गुल
९. वह पुरुष जिसने वेश्या रख ली हो । वेश्यापति । यौ॰—कुंभदासी ।
१०. जैन मतानुसार वर्तमान अवसपिणी के १९ वें अर्हत का नाम ।
११. बौद्धों के अनुसार बुद्धदेव के गत चौबीस जन्मो ं में से एक जन्म का नाम ।
१२. एक राग का नाम जो श्री राग का आठवाँ पुत्र माना जाता है । विशेष—यह संपूर्ण जाति का राग है और संध्या समय रात के पहले पहर में गाया जाता है । संगीत दामोदर में इसे सरस्वती और धनाश्री रागिनियों को योग से बना हुआ संकर राग माना है ।
१३. एक दैत्य का नाम । यह एक दानव था और प्रहल्लाद का पुत्र था ।
१४. एक राक्षस का नाम जो कुंभकर्ण का पुत्र था ।
१५. एक बानर का नाम ।
१६. हृदय का एक प्रकार का रोग (को॰) ।
१७. एक पेड का नाम जो बंगाल, मद्रास, आसाम और अवध के जंगल में होता है । कुंबी । कुंभी । विशेष—इसकी लकड़ी मजबूत होती है । छाल काले रंग की होती है । लकडी़ मकान और आरायशी चीजें बनाने के काम में आती हैं और पानी में नहीं सड़ती । इसकी छाले रेशेदार होती हैं और उससे रस्सी बटी जाती है । यह औषधों में भी काम आती है । इसके फल को खुन्नी कहते हैं, जिसे पंजाबी स्वयं खाते तथा पशुओं को भी खिलाते हैं । इसके पत्ते माघ, फागुन में झड़ जाते हैं । इसे कुंबी और अर्जमा, अरजम भी कहती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुम्भ अस्, m. a jar, pitcher, water-pot, ewer, small water-jar [often ifc. (f(आ). ) e.g. छिद्र-क्˚, a perforated pitcher, R.; आम-क्˚, a jar of unbaked clay, Pañcat.; हेम-क्˚, a golden ewer, Ragh. ii, 36; Amar.; जल-क्˚, a water-pot, Pañcat.] RV.; AV. &c.
an urn in which the bones of a dead person are collected, ĀśvGṛ.; KātyŚr.; ŚāṅkhŚr.
the sign of the zodiac Aquarius, Jyot.; VarBṛS. &c.
a measure of grain (equal to twenty Droṇas, a little more than three bushels and three gallons; commonly called a comb; some make it two Droṇas or sixty-four Seers), Mn. viii, 320; Hcat.
the frontal globe or prominence on the upper part of the forehead of an elephant (there are two of these prominences which swell in the rutting season), MBh.; Bhartṛ. &c.
a particular part of a bed, VarBṛS.
N. of a plant (and also of its fruit), BhP. x, 18, 14
the root of a plant used in medicine
a religious exercise, viz. closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing, L.
the paramour of a harlot, bully, flash or fancy man, L.
N. of a Mantra (pronounced over a weapon), R. i
N. of a Dānava (a son of Prahlāda and brother of Nikumbha), MBh. i, 2527; Hariv.
of a Rākṣasa (son of Kumbhakarṇa), R.; BhP.
of the father of the nineteenth Arhat of the present Avasarpiṇī, Jain.
of a monkey, R. iv, 33, 14
one of the thirty-four Jātakas or former births of Śākya-muni, L.
N. of wk. Sāh.
कुम्भ (अम्), n. the plant Ipomoea Turpethum, L.
a fragrant resin (गुग्गुलु), or the plant which bears it, L.
gold, Gal.
कुम्भ [cf. Gk. κύμβη; Lat. cymba.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (293,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंभः [कुंभूमिं कुत्सितं वा उंभति पूरयति उंभ्-अच् शकं˚ Tv.] 1 A pitcher, water-pot, jar; इयं सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुंभा Jag.; वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुंभं पयोमुखं H. 1. 77; R. 2. 36; so कुच,˚ स्तन˚. --2 The frontal globe on the forehead of an elephant; इभकुंभ Māl. 5. 32; मत्तेभकुंभदलने भुवि संति शूराः Bh. 1. 59. --3 Aquarius, the eleventh sign of the zodiac. --4 A measure of grain equal to 20 droṇas; Ms. 8. 320. --5 (In Yoga phil.) Closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing. --6 The paramour of a harlot. --7 An urn in which the bones of dead bodies are collected. --8 A kind of heart-disease. --भा A harlot, a whore. --भं A fragrant resin (गुग्गुल). --Comp. --कर्णः ‘pitchereared’, N. of a gigantic Rākṣasa, brother of Rāvaṇa and slain by Rāma. [He is said to have devoured thousands of beings including sages and heavenly nymphs, and the gods were anxiously waiting for an opportunity to retaliate upon the powerful demon. After Brahmā had inflicted on him a curse for the humiliation to which he subjected Indra and his elephant Airāvata, Kumbhakarṇa began to practise the most rigid austerities. Brahmā was pleased and was about to grant him a boon, when the gods requested Sarasvatī to sit on his tongue and to pervert it. Accordingly when he went to the god, instead of asking indrapada he asked nidrapada which was readily granted. It is said that he slept for six months at a time, and, when roused, was awake for only one day. When Laṅkā was besieged by the monkey-troops of Rāma, Rāvaṇa with great difficulty roused Kumbhakarṇa, desirous of availing himself of his gigantic strength. After having drunk 2000 jars of liquor, he took Sugrīva prisoner, besides devouring thousands of monkeys. He was ultimately slain by Rāma]. {2} an epithet of Śiva. --कामला a bilious affection. --कारः {1} a potter; Y. 3. 146. {2} a mixed tribe (वेश्यायां विप्रतश्चौर्यात् कुंभकारः स उच्यते Uśanas; or मालाकारात्कर्मकर्यां कुंभकारो व्यजायत Parāśara). {3} a serpent. {4} a kind of wild fowl. (--री), --कारिका {1} the wife of a potter. {2} a kind of collyrium. --घोणः N. of a town. --जः, --जन्मन् m., --योनिः, --संभवः {1} epithets of Agastya; प्रससादोदयादंभः कुंभयोनेर्महौजसः R. 4. 21; 15. 55. {2} an epithet of Droṇa, the military preceptor of the Kauravas and [] Pāṇḍavas. {3} an epithet of Vasiṣṭha. --दासी a bawd, procuress; sometimes used as a term of reproach or abuse. --धरः the sign of the zodiac called Aquarius. --राशिः the sign Aquarius. --रेतस् m. a form of Agni. --लग्नं that time of the day in which Aquarius rises above the horizon. --मंडूकः {1} (lit.) a frog in a pitcher. {2} (fig.) an inexperienced man; cf. कूपमंडूक. --शाला pottery. --संधिः the hollow on the top of an elephant's head between the frontal globes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुम्भं, क्ली, (कुं भूमिं उम्भति गन्धेन पूरयति । कु + उन्भ पूरणे + अच् ॥ शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) गुग्गुलुः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥ त्रिवृत् । इति हेमचन्द्रः ॥
कुम्भः, पुं, (कुं भूमिं उम्भति जलेन । उन्भ + अच् । शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) घटः । अस्य परिमाणं कलसशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ गजकुम्भः । हस्तिशिरसः पिण्डद्वयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥ (यथा प्रसन्नराघवे, -- “तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भ- कुहरेनारोपणीयाः कराः” ॥) कुम्भकर्णपुत्त्रः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ७९ । १५ । “सुतोऽथ कुम्भकर्णस्य कुम्भः परमकोपनः । अब्रवीत् परमक्रुद्धो रावणं लोकरावणम्” ॥) वेश्यापतिः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ समाधिविशेषः । प्राणायामाङ्गकुम्भक इति यावत् । इति धरणी ॥ (प्रह्लादपुत्त्रः । यथा महाभारते १ । ६५ । १९ । “प्रह्लादस्य त्रयः पुत्त्राः ख्याताः सर्व्वत्र भारत ! ॥ [] विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत !” ॥ विष्णुः । यथा महाभारते १३ । १४९ । ८१ । “अर्च्चिष्मानर्च्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः” ॥) द्रोणद्वयपरिमाणम् । ६४ सेर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सूर्पः २ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतैकादशराशिः । तस्य पर्य्यायः । हृद्रोगः २ । इति दीपिका ॥ स च धनिष्ठाशेषार्द्धसम्पूर्णशतभिषायुक्तपूर्व्वभाद्रपदा प्रथमपादत्रयेण भवति । अस्याधिष्ठात्री देवता कलसधारी पुरुषः । स तु शीर्षोदयः । चरण- रहितः । मध्यसन्तानः । मध्यमस्त्रीसङ्गः । कर्व्वूर- वर्णः । वनचारी । वायुराशिः । स्निग्धः । उष्णः । अर्द्धस्वरः । वातपित्तकफप्रकृतिः । शूद्रवर्णः । पश्चिमदिक्स्वामी । श्लथाङ्गः । तत्र जातफलम् ॥ “मेधावी हस्तिघोटकधनेश्वरो दन्तपीडायुक्तः स्नेहशून्यः” । इति ज्योतिषम् । जन्मकालीनचन्द्रा- श्रितैतद्राशिफलम् । “अलसतासहितोऽन्यसुतप्रियः कुशलताकलितोऽतिविचक्षणः । कलसगामिनि शीतकरे नरः सदसि सज्जनमानसुरोचनः” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ तस्योदये तन्नामकलग्नं भवति । तस्य गणितप्राप्तपरिमाणं यथा । दश- व्यङ्गुलाधिकः पञ्चाङ्गुलप्रभे देशे वर्त्तमानोनविंशा- यनांशे अष्टपञ्चाशत्पलाधिकत्रिदण्डाः । इति ज्योतिषम् । तत्र जातफलम् । “कुम्भलग्ने समुद्भूतश्चलचित्तोऽतिसौहृदः । परदाररतो नित्यं सत्त्वकायो महासुखी” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-147-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंभ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें