🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:29:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंभक
kuṃbhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंभक संज्ञा पुं॰ [सं॰कुम्भक] प्राणायम का एक भाग, जिसमें साँस लेकर वायु को शरीर के भीतर रोक रखते हैं । विशेष—यह क्रिया पूरक के बाद की जाती है और इसमें मुँह बंद करके नाक के रंध्रों को एक और से अँगूठे और दूसरी ओर से मध्यमा तथा अनामिका से दबाकर बंद कर देते है, जिससे उसमें वायु आ जा नहीं सकती । इसे कुंभ भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुम्भक m. ifc. a pot, Kathās.
a measure (of grain, &c.), Jyot.
the prominence on the upper part of an elephant's forehead, MBh. xii, 4280
कुम्भक m. n. stopping the breath by shutting the mouth and closing the nostrils with the fingers of the right hand (a religious exercise), BhP.; Vedāntas.; Sarvad. &c.
कुम्भक m. the base of a column, Buddh.
N. of an attendant of Skanda, MBh. ix, 2577
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंभकः 1 The base of a column. --2 A religious exercise (in Yoga phil.), stopping the breath by closing the mouth and both nostrils with the fingers of the right hand.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुम्भक पु० कुम्भ + स्वार्थे क० कुम्भ इव कायति प्रकाशते निश्च- लत्वात् कै--क वा । प्राणयामाङ्गे वायुरोधन ध्यापारभेदे कुम्भशब्दं विवृतिः । “कुम्भकोनिश्चल श्वासः” या० स्मृ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2115,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुम्भकः, पुं, (कुम्भ इव कायति प्रकाशते निश्चलत्वात् । कै + कः । यद्वा कुम्भ + स्वार्थे कः ।) दक्षिण- हस्तेन नासापुटद्वयं धृत्वा प्राणायामाङ्गं वायु- स्तम्भनम् । इति तन्त्रम् ॥ (पातञ्जलयाज्ञव- ल्क्यादौ तु । “कुम्भकः पूरको रेचः प्राणायामस्त्रिलक्षणः । पूरकं पूरणं वायोः कुम्भकः स्थापनं क्वचित् ॥ वहिर्निःसारणं तस्य रेचकः परिकीर्त्तितः ॥ दक्षिणे रेचयेद् वायुं वामेन पूरितोदरः । कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधाः ॥ अङ्गुष्ठेन पुटं ग्राह्यं नासया दक्षिणं पुनः । कनिष्ठानामिकाभ्याञ्च वामं प्राणस्य संग्रहे ॥ अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी सामगायनः । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु ग्राह्यं सर्व्वैरथर्व्वभिः” ॥) (तथा च, हठयोगदीपिकायाम् । २ । ४३ । “तत्सिद्धये विधानज्ञाश्चित्रान् कुर्व्वन्ति कुम्भकान् । विचित्रकुम्भकाभ्यासाद्विचित्रां सिद्धिमाप्नुयात्” ॥ “तत्सिद्धये उन्मन्यवस्थासिद्धये” । इति त- ट्टीका ॥ अस्य भेदाः यथा तत्रैव २ । ४४ । “सूर्य्यभेदनमुज्जायी सीत्कारी सीतली तथा । भस्त्रिकाभ्रामरीमूर्च्छा प्लाविनीत्यष्टकुम्भकाः” ॥ तथा पुनस्तत्रैव २ । ७१ । “प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्मकैः । [] सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः” ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-148-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंभक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें