🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:13:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हृदयंगम
hṛdayaṃgama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है (1.6.19) संगत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृदयंगम १ वि॰ [सं॰ हृदयङ्गम]
१. मन में आया हुआ । मन में बैठा हुआ ।
२. समझ में आया हुआ । जिसका सम्यक् बोध हो गया हो । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. मर्मस्पर्शी । रोमांचकारी (को॰) ।
३. प्रिय । सुंदर । मनोहर । आनंददायक । (को॰) ।
४. सुखद । आकर्षक । रुचिकर (को॰) ।
५. प्यारा । प्रिय । वल्लभ (को॰) ।
६. वांछित । इष्ट ।
८. समुचित । योग्य । उपयुक्त (को॰) ।
८. हृदय से निकला हुआ (को॰) ।
हृदयंगम २ संज्ञा पुं॰ उचित कथन । उपयुक्त कथन । हृदय को स्पर्श करनेवाली बात या उक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृदय—ं-गम mf(आ)n. touching the h˚, MBh.; R. &c.
coming from the h˚ (-ता f.), Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1302,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृदयंगम a. 1 Heart-stirring, touching, thrilling. --2 Lovely, handsome; Māl. 1. --3 Sweet, attractive, pleasant, agreeable; अहो हृदयंगमः परिहासः Māl. 3; वल्लकी च हृदयंगमस्वना R. 19. 13, Ku. 2. 16. --4 Fit, appropriate. --5 Dear, beloved, cherished; क्व नु ते हृदयंगमः सखा Ku. 4. 24. --मं An appropriate speech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृदयङ्गम त्रि० हृदयं गच्छति गम--ख मुम् च । १ युक्तियुक्ते २ मनोहरे त्रि० अमरः “हृदयङ्गममूर्त्तिस्त्वम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृदयङ्गमं, क्ली, (हृदयं गच्छतीति । गम + खच् । मुम् च ।) युक्तियुक्तवाक्यम् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । सङ्गतम् २ । इत्यमरः । १ । ६ । १८ ॥ (मनोहरे, त्रि । यथा, कुमारे । २ । १६ । “इति तेभ्यः स्तुस्तीः श्रुत्वा यथार्था हृदयङ्गमाः । प्रसादाभिमुखो वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः ॥” “हृदयङ्गमाः मनोहराः ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हृदयंगम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें