🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संगत
saṃgata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है (1.6.19) हृदयंगम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संगत १ वि॰ [सं॰ सड़गत]
१. मिला या जुड़ा हुआ । संयुक्त ।
२. एकत्र किया हुआ । एक में मिलाया हुआ ।
३. शादि- शुदा । विवाहित ।
४. मैथुन संबंध में संसक्त । संभोग में लगा हुआ ।
५. समुचित । युक्तियुक्त । उपयुक्त । ठीक ।
६. कुंचित । सिकुड़ा हुआ [को॰] । यौ॰—संगतगात्र = संकुचित शरीरवाला ।
संगत २ संज्ञा पुं॰
१. मिलन ।
२. साथ । साहचर्य ।
३. मित्रता । दोस्ती । अंतरंगता ।
४. सामंजस्यपूर्ण या उपयुक्त वाणी । युक्तियुक्त टिप्पणी [को॰] ।
संगत ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सङ्गति]
१. संग रहने या होने का भाव । साथ रहना । सोहबत । संगति ।
२. संग रहनेवाला । साथी ।
३. वेश्याओं या भाँड़ों आदि के साथ रहकर सारंगी, तबला, मँजीरा आदि बजाने का काम । क्रि॰ प्र॰—बजाना ।—में रहना । मुहा॰—संगत करना = गानेवाले के साथ साथ ठीक तरह से तबला, सारंगी, सितार आदि का बजाना ।
४. वह जो इस प्रकार किसी गाने या नाचनेवाले के साथ रहकर साज बजाता हो ।
५. वह मठ जहाँ उदासी या निर्मले आदि साधु रहते हैं ।
६. संबंध । संसर्ग ।
७. प्रसंग । मैथुन ।
८. दे॰ संगति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-गत mfn. come together, met, encountered, joined, united, AV. &c. &c.
allied with, friendly to (instr. or comp.), Gaut.; Rājat.
fitted together, apposite, proper, suitable, according with or fit for (comp.), Kāv.; Kathās.
contracted, shrunk up, MBh. (cf. comp.), in conjunction (as planets), W.
सं-गत m. (scil. संधि) an alliance or peace based on mutual friendship, Kām.; Hit.
N. of a king (belonging to the Maurya dynasty), Pur.
सं-गत (अम्), n. coming together, meeting with (instr. loc. gen., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
frequent meeting, intercourse, alliance, association, friendship or intimacy with (instr. gen., or comp.), KaṭhUp.; Mn.; MBh. &c.
addiction or devotion to (gen.), Kāvyād.
agreement, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1128,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संगत p. p. 1 Joined or united with, come together, associated with. --2 Assembled, collected, convened, met together. --3 Joined in wedlock, married. --4 Sexually united. --5 Fitted together, appropriate, harmonious; शृणुतमिदानीं संगतार्थं नवेति Ś. 3. --6 In conjunction with (as planets). --7 Shrunk up, contracted; see गम् with सं. --तं 1 Union, meeting, alliance; संगतं श्रीसरस्वत्योर्भूतयेऽस्तु सदा सतां V. 5. 24, Ś. 5. 24. --2 Association, company. --3 Acquaintance, friendship, intimacy; Ku. 5. 39. --4 A harmonious or consistent speech, well-reasoned remarks. --Comp. --संधिः a peace concluded after friendship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गत न० सम् + गम--भावे क्त । १ सौहार्दे २ सङ्गतौ च । कर्त्तरि क्त । ३ मिलिते त्रि० । ४ सङ्गतियुते ५ युक्तिसं- सिद्धे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गतं, क्ली, (सं + गम् + क्तः ।) सौहार्द्दम् । इति हेमचन्द्रः ॥ यथा, कुमारे । ५ । ३९ । “यतः सतां सन्नतगात्रि ! सङ्गतं मनीषिभिः साप्तपदीनमुच्यते ॥”) युक्तियुक्तवाक्यम् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । हृदयङ्गमम् २ ॥ इत्यमरः । १ । ६ । १८ ॥ (मौर्य्य- वंशीयनृपतिविशेषे, पुं । यथा, भागवते । १२ । १ । १३ ॥ “सुयशा भविता तस्य सङ्गतः सुयशः सुतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-217-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संगत" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें