🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मद
mada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मदजल (2.8.37) दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हर्ष । आनंद ।
२. वह गंधयुक्त द्राव जो मतवाले हाथियों की कनपटियों से बहता है । दान ।
३. वीर्य ।
४. कस्तूरी ।
५. मद्य ।
६. चित्त का वहु उद्वेग वा उमंग जो मादक पदार्थ के सेवन से होती है । मतवालापन । नशा ।
७. उन्मत्तता । पागलपन । विक्षिप्तता । उ॰— सत्यवती मछोदरी नारी । गंगातट ठाढ़ी सुकुमारी । पारा- शर ऋषि तहँ चलि आए विवश होइ तिनके मद धाए ।—सूर (शब्द॰) ।
८. गर्व । अहंकार । घमंड ।
९. अज्ञान । मतिविभ्रम । प्रमाद ।
१०. एक रोग वा नाम । उन्माद नामक रोग ।
११. एक दानव का नाम ।
१२. कामदेव । मदन । मुहा॰—मद पर आना = (१) उमंग पर आना । (२) कामोन्मत्त होना । गरमाना । (३) युवा होना ।
मद वि॰ मत्त । उ॰—मद गजराज द्वारा पर ठाढ़ो हरि ( ? )नेक वचाय । उन नहिं मान्यो संमुख आयो पकरेउ पूँछ फिराय । सूर (शब्द॰) ।
मद ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. लंबी लकीर जिसके नीचे लेखा लिखा जाता है । खाता ।
२. कार्य या कार्यालय का विभाग । सीगा । सरिश्ता ।
३. खाता । जैसे,—इस मद में सौ रुपए खर्च हुए है ।
४. शीर्षक । अधिकार ।
५. ऊँची लहर । ज्वार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मद m. hilarity, rapture, excitement, inspiration, intoxication, RV. &c. &c.
(du. with मदस्य N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.)
ardent passion for (comp.), MBh.
(ifc. f. आ) sexual desire or enjoyment, wantonness, lust, ruttishness, rut (esp. of an elephant), MBh.; Kāv. &c.
pride, arrogance, presumption, conceit of or about (gen. or comp.), ib.
any exhilarating or intoxicating drink, spirituous liquor, wine, Soma, RV. &c. &c.,
honey, Ragh.
the fluid or juice that exudes from a rutting elephant's temples, MBh.; Kāv. &c.
semen virile, L.
musk, L.
any beautiful object, L.
a river, L.
N. of the 7th astrol. mansion, Var.
Intoxication or Insanity personified (as a monster created by Cyavana), MBh.
N. of a son of Brahmā, VP.
of a Dānava, Hariv.
of a servant of Śiva, BhP.
मद n. N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (777,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदः [मद्-अच्] 1 Intoxication, drunkenness, inebriety; मदेतास्पृश्ये Dk.; मदविकाराणां दर्शकः K. 45; see comps. below. --2 Madness, insanity. --3 Ardent passion, wanton or lustful passion, lasciviousness, lust; इति मदमदनाभ्यां रागिणः स्पष्टरागान् Śi. 10. 91. --4 Rut, ichor, or the juice that exudes from the temples of an elephant in rut; मदेन भाति कलभः प्रतपिन महीपतिः Chandr. 5. 45; so मदकलः, मदोन्मत, Me. 20, R. 2. 7; 12. 102. --5 Love, desire, ardour. --6 Pride, arrogance, conceit; Pt. 1. 240. --7 Rapture, excessive delight. --8 Spirituous liquor. --9 Honey. --10 Musk. --11 Semen virile. --12 Soma. --13 Any beautiful object. --14 A river (नद). --दी 1 A drinking-cup. --2 Any agricultural implement (such as a plough &c.). --Comp. --अत्ययः, --आतंकः any distemper (such as head-ache) resulting from drunkenness. --अंध a. {1} blinded by intoxication, dead drunk, drunk with [] passion; अधरमिव मदांधा पातुमेषा प्रवृत्ता V. 4. 13. {2} blinded by passion or pride, arrogant, infatuated. --अपनयनं removal of intoxication. --अंबरः {1} an elephant in rut. {2} N. of Airāvata, the elephant of Indra. --अलस a. languid with passion or intoxication. --अवस्था {1} a state of drunkenness. {2} wantonness, lustfulness. {3} rut, being in rut; R. 2. 7. --आकुल a. {1} furious with rut. {2} full of lust, overpowered by passion. --आढ्य a. drunk, intoxicated. --(ढ्यः) the palm tree. --आम्नातः a kettle-drum carried on the back of an elephant. --आलापिन् m. a cuckoo. --आह्वः musk. --उत्कट a. {1} intoxicated, excited by drink. {2} furious with passion, lustful. {3} arrogant, proud, haughty. {4} ruttish, under the influence of rut; R. 6. 7. --(टः) {1} an elephant in rut. {2} a dove. --(टा) spirituous liquor. --उदग्र, उन्मत्त a. {1} drunk, intoxicated. {2} furious, drunk with passion; मदोदग्राः ककुद्मंतः सरितां कूलमुद्भु ताः R. 4. 22. {3} arrogant, proud, haughty; Pt. 1. 161. --उद्धत a. {1} drunk with passion; Ku. 3. 31. {2} inflated with pride. --उल्लापिन् m. the cuckoo. --ऊर्जित a. swollen with pride. --कटः a eunuch. --कर a. intoxicating, causing intoxication. --करिन् m. an elephant in rut. --कल a. speaking softly or inarticulately, speaking indistinctly; R. 9. 37. {2} uttering low sounds of love. {3} drunk with passion; U. 1. 31; Māl. 9. 14. {4} indistinct yet sweet; मदकलं कूजितं सारसानां Me. 31. {5} ruttish, furious, under the influence of rut; V. 4. 24. {6} furious, mad. --(लः) an elephant in rut. --कोहलः a bull set at liberty (to roam at will). --खेल a. stately or sportive through passion; V. 4. 16. --गधा {1} an intoxicating drink. {2} hump. --गमनः a buffalo. --च्युत् a. {1} distilling rut (as an elephant). {2} lustful, wanton, drunk. {3} gladdening, exhilarating. (--m.) an epithet of Indra. (--m. dual) an epithet of the Aśvins. --जलं, --वारि n. rutting juice, ichor exuding from the temples of a ruttish elephant. --ज्वरः fever of pride or passion; Bh. 3. 23. --द्विपः a furious elephant, an elephant in rut. --प्रयोगः, --प्रसेकः, [] --प्रस्रवणं, --स्रावः, --स्रुतिः f. the exudation of ichor or rutting juice from the temple of an elephant. --मुच् a. ‘dropping down ichor’, furious, intoxicated; U. 3. 15. --रक्त a. affected with passion. --रागः {1} Cupid. {2} a cock. {3} a drunkard. --लेखा a line of rut. a line formed by the juice flowing from an elephant's temples. --विक्षिप्त a. {1} in rut, furious. {2} agitated by lust or passion. --विह्वल a. {1} maddened by lust or pride. {2} stupefied with intoxication. --वीर्यं {1} strength produced by passion. {2} the hero ism of love. --वृंदः an elephant. --शौंडकं nutmeg. --सारः a cotton shrub. --स्थलं, --स्थानं an alehouse, a dram-shop, tavern.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0836-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मद हर्षे दिवा० पर० अक० सेट् शमा० । माद्यति इरित् अम- दत् अमादीत् अमदीत् । ईदित् निष्ठायामनिट् पुषदिरयं तेन अमददित्येवेति पाणिनीयाः । घटा० मदयति जीत् मत्तोऽस्ति । प्र + अनवधाने ।
मद गर्वे दैन्ये च भ्वा० पर० अक० सेट् । मदति अमादीत्--अमदीत् घटा० मदयति ।
मद तर्षणे चु० आ० सक० सेट् । मादयते । अमीमदत ।
मद जाड्ये स्वप्ने मदे आमोदे स्तुतौ दीप्तौ च यथायथं अक० सक० च भ्वा० आत्म० इदित् । मन्दते अमन्दिष्ट । तत्र स्तुतौ “मन्दमानः सुमन्मभिः” ताण्ड्य० ब्र० १ । ७ । ६ । “मन्दमानः स्तूयमानः मदि--स्तुतौ कर्भणि यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप्” भा० ।
मद पु० मद अच् । १ हस्तिगण्डादिस्नुतजले दानजले अमरः २ गर्वे हर्षे ३ रेतसि ४ मृगमदे मेदि० ५ मत्ततायाम् हेमच० । ४ नदे ५ कल्याणकरे वस्तुनि च धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4725,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मद, इ ङ स्वप्ने । जाड्ये । मदे । मोदे । स्तुतौ । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०- स्वप्ने जाड्ये मद मोदे अक०-स्तुतौ गतौ च सक०-सेट् ।) मन्द्यते । ङ मन्दते जनः स्वपिति जडो भवति माद्यति मोदते स्तौति गच्छति वा इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
मद, ई भ य इर् ञि हर्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ दिवा०-पर०-अक०-सेट् ।) ई ञि मत्तोऽस्ति । भ य माद्यति । इर् अमदत् अमादीत् । अस्मात् पुषादित्वात् नित्यं ङ इत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
मद, क ङ तृप्तियोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ मनो माद- यते यस्य शास्त्राभ्यासरसायनात् । इति दुर्गा- दासः ॥
मद, म गर्व्वे । म्लेपने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक०-सेट् ।) गर्व्वोऽहङ्कारः । ग्लेपनं दैन्यम् । म मदयति नीचं सम्पत्तिः । मदयति शत्रुं शूरः । इति दुर्गादासः ॥
मदः, पुं, (मदयतीति । मद् + अच् ।) हस्ति- गण्डजलम् । (यथा, भारवौ । २ । १८ । “मदसिक्तमुखैर्मृगाधिपः करिभिर्वर्त्तयते स्वयं हतैः ।”) [] तत्पर्य्यायः । दानम् २ ॥ (मद्यते इति । मद् + “मदोऽनुपसर्गे ।” ३ । ३ । ६७ । इति अप् ।) हर्षः । (यथा, ऋग्वेदे । १ । ४ । २ । “उप नः सवनागहि सोमपाः पिब गोदा इद्रेवतो मदः ॥” “मदो हर्षः ।” इति तद्भाष्येसायङः ।) तत्पर्य्यायः । आमोदः २ । इत्यमरः । ३ । २ । १२ ।) रेतः । कस्तूरी । (पर्य्यायो यथा, -- “मृगनाभिर्मृगमदो मदः कस्तूरिकाण्डजः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ रोगविशेषः । उन्मादस्य प्रथमावस्थायां यथा, “स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्त्ति च ।” इति माधवकृतरुग्विनिश्चये उन्मादाधिकारे ॥ विशेषोऽस्य यथा, -- यदा तु रक्तवाहीनि रससंज्ञावहानि च । पृथक् पृथक्समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः ॥ मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः । प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा ॥ मदमूर्च्छायसंन्यासास्तेषां विद्याद्बिचक्षणः । यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ॥ दुर्ब्बलञ्चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते । मनो विक्षोभयन् जन्तोः संज्ञां संमोहयेत्तदा ॥ पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन् नृणाम् । संज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ स्वप्नानल्पद्रुताभाषञ्चलस्खलितचेष्टितम् । विद्याद्बातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम् ॥ सक्रोधपरुषाभाषं संप्रहारकलिप्रियम् । विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम् ॥ स्वल्पसम्बन्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम् । विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम् ॥ सर्व्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे । जायन्ते शाम्यति त्वाशु मदो मद्यमदाकृतिः ॥ यश्च मद्यमदः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः । सर्व्व एते मदानर्त्ते वातपित्तकफाश्रयात् ॥” इति चरके सूत्रस्थाने चतुर्व्विंशेऽध्याये ॥) गर्व्वः । इति मेदिनी । दे, १२ ॥ (यथा, भारवौ । २ । ४९ । “मदमानसमुद्धतं नृपं न वियुङ्क्ते नियमेन मूढता ॥”) मद्यम् । क्षैव्यम् । मत्ततेति यावत् । इति हेम- चन्द्रः । २ । २२६ ॥ (यया, मनौ । ७ । ४७ । “मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः ।” “तौर्य्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ॥”) नदः । कल्याणवस्तु । इति धरणिः ॥ * ॥ मदलक्षणं यथा, -- “अहं महात्मा धनवान् मत्तुल्यः कोऽस्ति भूतले । इति यज्जायते चित्तं मदः प्रोक्तः स कोविदैः ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसारे १६ अध्यायः ॥ तस्य उत्पत्तिर्यथा । “बुर्द्धेर्मोहः समभवदहङ्कारादभून्मदः ।” इति मात्स्ये ३ अध्यायः ॥ (दानवभेदः । यथा, हरिवंशे । ३ । ८६ । “असिलोमा सुकैशी च शटश्च बलको मदः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-586-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मद" आता है (14)
अभिमाद नशा । मद । यौ॰—अभिमानसम्माद नशा । मदकैफ नशा । मदआईटम मदखुमारी मद । नशाराजस रजोगुण से उत्पन्न । राजे- गुणोद्भव । रजोगुणी । जैसे,— राजस यज्ञ, राजस …प्रमाद किसी कारण से कुछ को कुछ जानना और कुछ का कुछ करना । वह अनवधानता जो किसी…परीक्षित जिसकी जाँच की गई हो । जिसका इमत्हान लिया गया हो । कसा, तपाया हुआसंचारी धूप नामक गंध द्रव्यछक तृप्ति । परिपूर्णताछाक तुष्टि । इच्छापूर्ति । जैसे, छाक भर खाना, प्यास भर पीनानशा वह अवस्था जो शराब, भाँग, अफीम या गाँजा आदि मादक द्रव्य खाने या पीने से…जवानी जवाइन । अजवायनविशेष—पुराणों में तीन प्रकार की भावनाएँ मानी गई हैं— ब्रम्हभावना, कर्मभावना और उभयात…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें