🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:37:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर्प
darpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । ताव । उ॰— कंदपं दुर्गम दर्पं दवन उमारवन गुन भवन हर ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. मन । अहंकार के लिये किसी के प्रति कोप ।
३. अद्दंडता । अक्खड़पन ।
४. दबाव । आतंक । रोब ।
५. कस्तूरी ।
६. ऊष्मा । ताप । गर्मी (को॰) ।
७. उमंग । उत्साह (को॰) । यो॰—दर्पकल = गर्व के कारण मुखर । गर्वभरी बात कहने— वाला । दर्पच्छिद = गर्व को नष्ट करनेवाला । दर्पद = विष्णु का एक नाम । दर्पहार = दे॰ दर्पच्छिद । दर्पहा = विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्प m. (√ 2. दृप्) pride, arrogance, haughtiness, insolence, conceit, Mn. viii; MBh. &c. (pl. Śāntiś. iv, 22)
Pride (son of A-dharma and Śrī), MBh. xii, 3388; MārkP. l, 25
of Dharma, VP. i, 7, 26; BhP. iv, 1, 51
musk, Hcat. i, 7, 1311
cf. अति-, स-,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्पः, दर्पण, दर्पित &c. See under दृप्.
दर्पः [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness; Ms. 8. 217; Bg. 16. 4. --2 Rashness. --3 Vanity, conceit. --4 Sullenness, sulkiness. --5 Heat. --6 Musk. --Comp. --आध्मात a. inflated or puffed up with pride. --कल a. uttering a proud and agreeable sound; Ku. 1. 56. --छिद्, हर a. humbling, humiliating. --दः, हन् m. N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्प पु० दृप--भावे घञ् कर्त्तरि अच् वा । १ अहङ्कारे पराव- धीरणाहेतौ गुरुनृपाद्यतिक्रामके २ चित्तवृत्तिभेदे । गर्व० भेदे ३ हर्षजन्यगर्वे ४ मृगमदे मेदि० । ५ ऊष्मणि त्रिका० । ६ उच्छृङ्खलत्वे ७ धर्म्म मर्य्यादातिक्रमे नीलकण्ठः दर्पलक्ष णविषयभेदादिकं ब्रह्मवैव० जन्मस्य० उक्तं यथा “अहङ्कारश्च सर्वेषां पापवीजममङ्गलम् । ब्रह्मा- ण्डेषु च सुर्वेषां सर्वपर्य्यन्तमुन्नतिः । वेषां येषां भवेद्दर्पो ब्रह्माण्डेषु परात्परे । विज्ञाय सर्वं सर्वात्मा तेषां शान्ताहमेव च । क्षुद्राणां महताञ्चैव येषां गर्वो भवेत् प्रिये! । एवंविधमहं तेषां चूर्णीभूतं करोमि च । चकार दर्पभङ्गञ्च महाविष्णोः पुरा विभुः । ब्रह्मणश्च तथा विष्णोः शेषस्य च शिवस्य च । धर्मस्य च यमस्यापि शाम्बस्य चन्द्रसूर्य्ययोः । गरुडस्य च वह्नेश्च गुरोर्दुर्वासस- स्तथा । दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च । सुराणामसुराणाञ्च भवतः कामशक्रयोः । लक्ष्मणस्या- र्जुनस्यापि वाणस्य च भृगोस्तथा । सुमेरोश्च समुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च । सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च । प्राणाधिष्ठातृदेव्याश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा । हत्वा दर्पञ्च सर्वेषां प्रसादञ्च चकार सः” । ८ उत्साहे मल्लिना० “तेजो विहीनं विजहाति दर्पः” किरा० “दर्प उत्साहः” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3472,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्पः, पुं, (दृप्यते इति । दृप् + भावे घञ् ।) उच्छृङ्खलत्वम् । इति नीलकण्ठः । कस्तूरी । इति मेदिनी । पे, ७ ॥ उष्मा । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ अहङ्कृतिः । तत्पर्य्यायः । गर्व्वः २ अह- ङ्कारः ३ अवलिप्तता ४ अभिमानः ५ ममता ६ मानः ७ चित्तोन्नतिः ८ स्मयः ९ । इति हेम- चन्द्रः । २ । २३१ ॥ * ॥ “अहङ्कारश्च सर्व्वेषां पापबीजममङ्गलम् । ब्रह्माण्डेषु च सर्व्वेषां गर्व्वपर्य्यन्तमुन्नतिः ॥ येषां येषां भवेद्दर्पो ब्रह्माण्डेषु परात्परे । विज्ञाय सर्व्वं सर्व्वात्मा तेषां शास्ताहमेव च ॥ क्षुद्राणां महताञ्चैव येषां गर्व्वो भवेत् प्रिये ! । एवंविधमहं तेषां चूर्णीभूतं करोमि च ॥ चकार दर्पभङ्गञ्च महाविष्णोः पुरा विभुः । ब्रह्मणश्च तथा विष्णोः शेषस्य च शिवस्य च ॥ धर्म्मस्य च यमस्यापि शाम्बस्य चन्द्रसूर्य्ययोः । गरुडस्य च वह्नेश्च गुरोर्दूर्व्वाससस्तथा ॥ दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च । [] सुराणामसुराणाञ्च भवतः कामशक्रयोः ॥ लक्ष्मणस्यार्ज्जुनस्यापि बाणस्य च भृगोस्तथा । सुमेरोश्च समुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च ॥ सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च ॥ प्राणाधिष्ठातृदेव्याश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा । हत्वा दर्पञ्च सर्व्वेषां प्रसादञ्च चकार सः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-688-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर्प" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें