🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:49:42 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दर्प (पुंलिङ्ग)

घमण्ड, अहङ्कार, धृष्टता, अभिमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्पःदर्पौदर्पाः
द्वितीयादर्पम्दर्पौदर्पान्
तृतीयादर्पेणदर्पाभ्याम्दर्पैः
चतुर्थीदर्पायदर्पाभ्याम्दर्पेभ्यः
पञ्चमीदर्पात् / दर्पाद्दर्पाभ्याम्दर्पेभ्यः
षष्ठीदर्पस्यदर्पयोःदर्पाणाम्
सप्तमीदर्पेदर्पयोःदर्पेषु
सम्बोधनहे दर्पहे दर्पौहे दर्पाः

अर्थ: घमण्ड, अहङ्कार, धृष्टता, अभिमान
संस्कृत: पर्याय: अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

📚 अमरकोश में:
• घमण्ड (१.७.२३) — पर्याय: अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दर्प (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्पम्दर्पेदर्पाणि
द्वितीयादर्पम्दर्पेदर्पाणि
तृतीयादर्पेणदर्पाभ्याम्दर्पैः
चतुर्थीदर्पायदर्पाभ्याम्दर्पेभ्यः
पञ्चमीदर्पात् / दर्पाद्दर्पाभ्याम्दर्पेभ्यः
षष्ठीदर्पस्यदर्पयोःदर्पाणाम्
सप्तमीदर्पेदर्पयोःदर्पेषु
सम्बोधनहे दर्पहे दर्पेहे दर्पाणि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

📚 अमरकोश में:
• घमण्ड (१.७.२३) — पर्याय: अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें