🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:47:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दर्पम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दर्पम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दर्पम्

अर्थ: घमण्ड, अहङ्कार, धृष्टता, अभिमान

संस्कृत: मदः · पर्याय: अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

व्युत्पत्ति: दृप् + घञ्, अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दर्प (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — दृप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. दर्प (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दृप् + अच्
  4. दृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. दर्प (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दृप् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दर्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्पःदर्पौदर्पाः
द्वितीयादर्पम्दर्पौदर्पान्
तृतीयादर्पेणदर्पाभ्याम्दर्पैः
चतुर्थीदर्पायदर्पाभ्याम्दर्पेभ्यः
पञ्चमीदर्पात् / दर्पाद्दर्पाभ्याम्दर्पेभ्यः
षष्ठीदर्पस्यदर्पयोःदर्पाणाम्
सप्तमीदर्पेदर्पयोःदर्पेषु
सम्बोधनहे दर्पहे दर्पौहे दर्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दर्प
दर्प
darpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । ताव । उ॰— कंदपं दुर्गम दर्पं दवन उमारवन गुन भवन हर ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. मन । अहंकार के लिये किसी के प्रति कोप ।
३. अद्दंडता । अक्खड़पन ।
४. दबाव । आतंक । रोब ।
५. कस्तूरी ।
६. ऊष्मा । ताप । गर्मी (को॰) ।
७. उमंग । उत्साह (को॰) । यो॰—दर्पकल = गर्व के कारण मुखर । गर्वभरी बात कहने— वाला । दर्पच्छिद = गर्व को नष्ट करनेवाला । दर्पद = विष्णु का एक नाम । दर्पहार = दे॰ दर्पच्छिद । दर्पहा = विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्प m. (√ 2. दृप्) pride, arrogance, haughtiness, insolence, conceit, Mn. viii; MBh. &c. (pl. Śāntiś. iv, 22)
Pride (son of A-dharma and Śrī), MBh. xii, 3388; MārkP. l, 25
of Dharma, VP. i, 7, 26; BhP. iv, 1, 51
musk, Hcat. i, 7, 1311
cf. अति-, स-,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्पः, दर्पण, दर्पित &c. See under दृप्.
दर्पः [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness; Ms. 8. 217; Bg. 16. 4. --2 Rashness. --3 Vanity, conceit. --4 Sullenness, sulkiness. --5 Heat. --6 Musk. --Comp. --आध्मात a. inflated or puffed up with pride. --कल a. uttering a proud and agreeable sound; Ku. 1. 56. --छिद्, हर a. humbling, humiliating. --दः, हन् m. N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्प पु० दृप--भावे घञ् कर्त्तरि अच् वा । १ अहङ्कारे पराव- धीरणाहेतौ गुरुनृपाद्यतिक्रामके २ चित्तवृत्तिभेदे । गर्व० भेदे ३ हर्षजन्यगर्वे ४ मृगमदे मेदि० । ५ ऊष्मणि त्रिका० । ६ उच्छृङ्खलत्वे ७ धर्म्म मर्य्यादातिक्रमे नीलकण्ठः दर्पलक्ष णविषयभेदादिकं ब्रह्मवैव० जन्मस्य० उक्तं यथा “अहङ्कारश्च सर्वेषां पापवीजममङ्गलम् । ब्रह्मा- ण्डेषु च सुर्वेषां सर्वपर्य्यन्तमुन्नतिः । वेषां येषां भवेद्दर्पो ब्रह्माण्डेषु परात्परे । विज्ञाय सर्वं सर्वात्मा तेषां शान्ताहमेव च । क्षुद्राणां महताञ्चैव येषां गर्वो भवेत् प्रिये! । एवंविधमहं तेषां चूर्णीभूतं करोमि च । चकार दर्पभङ्गञ्च महाविष्णोः पुरा विभुः । ब्रह्मणश्च तथा विष्णोः शेषस्य च शिवस्य च । धर्मस्य च यमस्यापि शाम्बस्य चन्द्रसूर्य्ययोः । गरुडस्य च वह्नेश्च गुरोर्दुर्वासस- स्तथा । दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च । सुराणामसुराणाञ्च भवतः कामशक्रयोः । लक्ष्मणस्या- र्जुनस्यापि वाणस्य च भृगोस्तथा । सुमेरोश्च समुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च । सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च । प्राणाधिष्ठातृदेव्याश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा । हत्वा दर्पञ्च सर्वेषां प्रसादञ्च चकार सः” । ८ उत्साहे मल्लिना० “तेजो विहीनं विजहाति दर्पः” किरा० “दर्प उत्साहः” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3472,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्पः, पुं, (दृप्यते इति । दृप् + भावे घञ् ।) उच्छृङ्खलत्वम् । इति नीलकण्ठः । कस्तूरी । इति मेदिनी । पे, ७ ॥ उष्मा । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ अहङ्कृतिः । तत्पर्य्यायः । गर्व्वः २ अह- ङ्कारः ३ अवलिप्तता ४ अभिमानः ५ ममता ६ मानः ७ चित्तोन्नतिः ८ स्मयः ९ । इति हेम- चन्द्रः । २ । २३१ ॥ * ॥ “अहङ्कारश्च सर्व्वेषां पापबीजममङ्गलम् । ब्रह्माण्डेषु च सर्व्वेषां गर्व्वपर्य्यन्तमुन्नतिः ॥ येषां येषां भवेद्दर्पो ब्रह्माण्डेषु परात्परे । विज्ञाय सर्व्वं सर्व्वात्मा तेषां शास्ताहमेव च ॥ क्षुद्राणां महताञ्चैव येषां गर्व्वो भवेत् प्रिये ! । एवंविधमहं तेषां चूर्णीभूतं करोमि च ॥ चकार दर्पभङ्गञ्च महाविष्णोः पुरा विभुः । ब्रह्मणश्च तथा विष्णोः शेषस्य च शिवस्य च ॥ धर्म्मस्य च यमस्यापि शाम्बस्य चन्द्रसूर्य्ययोः । गरुडस्य च वह्नेश्च गुरोर्दूर्व्वाससस्तथा ॥ दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च । [] सुराणामसुराणाञ्च भवतः कामशक्रयोः ॥ लक्ष्मणस्यार्ज्जुनस्यापि बाणस्य च भृगोस्तथा । सुमेरोश्च समुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च ॥ सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च ॥ प्राणाधिष्ठातृदेव्याश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा । हत्वा दर्पञ्च सर्व्वेषां प्रसादञ्च चकार सः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-688-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर्प" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दर्पम्दर्प (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दृप् + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — दृप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | दर्प (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दृप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दर्पम् 📚 ➤ घमण्ड, अहङ्कार, धृष्टता, अभिमान
संस्कृत: मदः · पर्याय: अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दर्प 📚घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । ताव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दर्प
घमण्ड (१.७.२३) — अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दर्पम्: दृप् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬