🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:20:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिमान
abhimāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अहंकार के नाम (1.7.23) गर्व · अहंकार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिमान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिमानी]
१. अहंकार । गर्व । दर्प । घमंड़ ।
२. स्वाभिमान
३. बुद्धि । ज्ञान (को॰) ।
४. प्रेम । स्नेह (को॰) ।
५. कामना । इच्छा (को॰)
६. प्रमाण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-मान m. intention to injure, insidiousness, KātyŚr.
high opinion of one's self, self-conceit, pride, haughtiness
(in Sāṃkhya phil.) = अभि-मति, above
conception (especially an erroneous one regarding one's self), Sāh. &c.
affection, desire
N. of a Ṛṣi in the sixth Manvantara, VP.
अभि-मान See अभि-√ मन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (67,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिमानः 1 Pride(in a good sense), self-respect, honourable or worthy feeling; सदाभिमानैकधना हि मानिनः Śi. 1. 67; Bh. 3. 5; अभिमानधनस्य गत्वरैः Ki. 2. 19; संकल्पयोनेरभिमानभूतं Ku. 3. 24. --2 Self-conceit, pride, arrogance, haughtiness, egotism, high-opinion of oneself; शिथिल˚नाः संवृत्ताः M. 2, Bh. 3. 46, Bg. 16. 4; ˚वत् proud, conceited. --3 Referring all objects to self, the act of अहंकार, personality, misconception (मिथ्याज्ञानं), see अहंकार. --4 Conceit, conception; supposition, belief, opinion; Ki. 13. 7. --5 Knowledge, consciousness (बुद्धि, ज्ञान); साधारण्याभिमानतः S. D. --6 Affection, love. --7 Desire, wishing for. --8 Laying claim to. --9 Injury, killing, seeking to injure. --10 A sort of state occasioned by love. --Comp. --शालिन् a. proud --शून्य a. void of pride or arrogance, humble.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0134-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिमान पु० अभि + मन--घञ् । १ आत्मन्युत्ककर्षारोपे, २ मिथ्यागर्ष्वे--बलादिदर्पे, ३ प्रणये, ४ हिंसायाम् । ५ गर्वमात्रे “संकल्पयोनेरभिमानभूतम्” कुमा० ६ स्वरूप- ज्ञाने । “अनात्तस्य चाभिमानसामथ्यात्” कात्या० ९, ५, १२ “अनात्तस्य अनात्तरसस्य सरसस्यैव सोमस्य सोमाभि- मानसामर्थ्यात् सोमबुद्धिसामर्थ्यादिति सोमोयमिति बुद्धि- रनात्तरसे अनभिषुते एव सोमे नाभिषुते” कर्क० । ७ मिथ्याज्ञाने “अभिमानैर्न मानोमे जातिदोषेण वै महान्” भा० शा० प० । उत्साहादिसमुद्बोधः साधारण्याभि- मानतः” सा० द० । मिथ्याज्ञानञ्च तदभावति तत्- प्रकारकं ज्ञानं यथा देहे आत्मत्वबुद्धिः आत्मनि च असतो- ऽप्युत्कर्षस्य ज्ञानम् । शुक्तिकायां रजतज्ञानम् मूर्खस्य पा- ण्डित्याभिमान इत्यादि । अभिमानश्चात्मघर्म इति वैशेषिका- दयः । अन्तःकरणधर्म्म इति पातञ्जलादयो वेदान्तिनश्च । तत्र विपर्य्यासज्ञानमविद्या सा च बुद्धिधर्मः गर्वात्मकज्ञानम् अहङ्कारस्य वृत्तिभेदः । अहङ्कारश्चाभिमानवृत्तिकमन्तः- करणद्रव्यम्” सां० प्र० भा० । अभिमानोऽहङ्कारः सा० सू० “अभिमामोऽहङ्कारस्तस्मात् द्विविधः प्रवर्त्तते सर्गः” सा० का० अभिमानोऽहङ्कारः यत् खल्वालोचितं, मतञ्च तत्राहमधि- कृतः शक्तः खल्वहमत्र, मदर्था एवामी विषयाः, मत्तो- नान्योऽत्राधिकृतः कश्चिदस्त्यतोऽहमस्मीति योऽमिमानः सोऽसाघारणव्यापारत्वादहङ्कारः तमुपजीव्य हि बुद्धि- रध्यवस्यति कर्त्तव्यमेतन्मयेति” त० कौ० । अन्तः- करणञ्च वृत्तिभेदात् त्रिविधमिति साङ्ख्यादयः” “मनो- बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम् । संशयो निश्चयोगर्वः स्मरणम् विषया इमे” इति चतुर्विधवृत्तिमत्त्वेन चदुर्विधं वेदान्तिनः स्वीचक्रुः । “न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभि- मानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदेव धनापहारनिमित्तं दुःखं भवति । न हि कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभि- माननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वाभिमानहीनस्य तदेव कुण्डलित्वनिमित्त सुखं भवति” शा० भा० । अभितोमानः । ८ शृङ्गाररसावस्था- भेदे । “विप्रलम्भोऽथ सम्भोग इत्येष द्विविधोमतः स [] च पूर्व्वरागमानप्रवासात्मकश्चतुर्द्धा स्यात् । मानः कोपः स तु द्वेधा प्रणयेर्ष्यासमुद्भवः द्वयोः प्रणयमानः स्यात् प्रमोदे सुमहत्यपि” सा० द० अधिकं मानशब्दे । ९ वैर- र्नियातने, “अभिमानधनस्यगत्वरैः” किरा० । अभिमानेन निर्वृत्तः ठक् । आभिभानिक अभिमानसाध्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0297-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिमानः, पुं, (अभि + मन् + भावे घञ् ।) अर्था- दिना दर्पः । तत्पर्य्यायः । अहङ्कारः २ गर्ब्बः ३ ज्ञानं ४ बोधः ५ प्रणयः ६ प्रेमप्रार्थना ७ हिंसा ८ हननं ९ । इत्यमरभरतौ ॥ स्मयः १० अवलेपः ११ दर्पः १२ अवश्यायः १३ टङ्कः १४ । इति जटाधरः ॥ अपि च । “गर्ब्बो मदोऽभिमानः स्यादहङ्कारस्त्वहङ्कतिः । स्यादुद्धतमनस्कत्वे मानश्चित्तसमुन्नतिः । अहङ्कारस्य पर्य्याय इति केचित् प्रचक्षते” ॥ इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-074-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिमान" आता है (53)
माद अभिमान । शेखी । घमंडदर्प घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । तावस्मय गर्व । अभिमान । शेखीउत्सेक अभिमान । गर्वप्रदर्प प्रचंड । अभिमान । अत्यधिक घमंडप्रदृप्ति गर्व । अभिमान । प्रदर्पशूरमान अभिमान । अहंकारअनुधूपित फूला हुआ । गर्वित । अभिमानउपश्लाघा शेखी । डींग । बढ़ चढ़कर बातें करना । अभिमानठसक अभिमानपूर्ण हाव भाव । गर्वीली चेष्टा । नखरा । जैसे,—वह बड़ी ठसक से चलत…दपु पु संज्ञा पुं॰ दर्प । अहंकार । अभिमान । शेखी । घमंडदाप अहंकरा । घमंड । अभिमान । गर्वफखर गोरव । गर्व । अभिमान । जैसे,—आपको अपने इल्म का बहुत फखर हैगब्ब पु संज्ञा पुं॰ गर्ब । अभिमान । अकड़गरूर घमंड । अभिमानगारो गर्व । घमंड । अहंकार । अभिमानघमंड अभिमान । गरूर । शेखी । अहं— कार । गर्व । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना ।—होना…फख्र गर्व । अभिमान । दे॰ 'फखर'मजेज पु वि॰ दर्प । अहंकार । अभिमानहमेव पु † संज्ञा पुं॰ अहंकार । अभिमान । मुहा॰—हमेव टूटना=गर्व चूर्ण होना । …अमेठी ऐंठ । अकड़ । अभिमान । गर्वअहंपद गर्व । अभिमानगरुरत पु † संज्ञा पुं॰ घमंड । अभिमान । गर्व । अहं— कारगरूरा पु वि॰ अहंकारी । अभिमानी । घमंडीटिपुर गुमान । अभिमान । गुरूरशौडीर अभिमान । गर्व । घमंडअंहकार अभिमान । गर्व । घमंडतकब्बुर घमंड । अभिमानदंभ महत्व दिखाने या प्रयोजन सिद्ध करने के लिये झूठा आडंबर । धोखे में डालने…ममता 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म…अविनय विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़ताअवलेपन लगाना । पोतना । छोपनाउन्नाह उमार । अग्रभाग की ओर बढ़ाव । अतिवृद्धि । जैसे— स्तनोन्नाह । अतिशयता । …विस्मय आश्चर्य । ताज्जुबशौटीर्य वीर्य । शुक्रसंक्षोभ चंचलताउद्धति अक्खड़पन । उजड्डपनपर्वरीण पर्वमाख यज्ञ संबंधी । यज्ञीय । यज्ञ या मख काशौटीरता शौटीर का भाव या धर्मअहं मैंखूब सोचना । जैसे,— इस काम में बहुत दिमाग लड़ानें की जरारत है । यौ॰— दिमागद…जोम उमंग । उत्साहनशा वह अवस्था जो शराब, भाँग, अफीम या गाँजा आदि मादक द्रव्य खाने या पीने से…नाज † ^१ संज्ञा पुं॰खुदी अहंभाव । अहंकार । आपातेहा क्रोध । गुस्सामजाज † ^१ संज्ञा पुं॰किब्र महत्वमिजाज किसी पदार्थ का वह मूल गुण जो सदा बना रहे । तासीरमिरजाई मिरजा का भाव या पदअवंश्याय हिम । तुषार । पालादिमागदारी दिमागदार होना । समझदारी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें