🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अहं
ahaṃ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अह्न'/'अह' अन्त वाले (पूर्वाह्णः, द्व्यहः) (3.5.12) अह्न
'पुण्य' और 'सुदिन' के बाद 'अह' (पुण्याहम्, सुदिनाहम्) — (3.5.29) पुण्य · सुदिन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अहं १ सर्व॰ [सं॰ अहम्] मैं ।
अहं २ संज्ञा पुं॰
१. अहंकार । अभिमान । उ॰— (क) तुलसी सुखद शांति को सागर । संतन गायो कौन उजागर । तामें तन मन रहै समोई । अंह अगिनि नहिं दाहै कोई ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) ज्यों महाराज या जलधि तै पार कियौ भव जलधि पार त्यौं करौ स्वामी । अंह ममता हंमैं सदा लागी रहै मोह मद क्रोध जुत मंद कामी ।— सूरा॰, (शब्द॰) ।
२. संगीत का एक भेद जिसमें सब शुद्ध स्वरों तथा कोमल गंधार का व्यव— हार होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अह ind. (as a particle implying ascertainment, affirmation, certainty, &c.) surely, certainly, RV.; AV.; ŚBr.
(as explaining, defining) namely, ŚBr.
(as admitting, limiting, &c.) it is true, I grant, granted, indeed, at least, ŚBr. [For the rules of accentuation necessitated in a phrase by the particle अह cf. Pāṇ. viii, 1, 24 seqq.]
(also) a particle answering to ह in a preceding sentence (ह — अह = μὲν — δέ), Gaṇar.
2. अह n. (only Ved.; nom. pl. अहा, RV.; AV.; gen. pl. अहानाम्, RV. viii, 22, 13) = अहर्, q.v., a day
often ifc. m(अह). (e.g. द्वादशाह, त्र्य्-अह, षड्-अह, &c.) or n. (e.g. पुण्याह, भद्राह, and सुदिनाह)
See also अह्न s.v.
अहं (in comp. for अहम्).
अहः (in comp. for अहर्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (124,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अह ind. A particle implying(a) praise (पूजा); (b) separation; (c) resolution, ascertainment, certainty; and translated by ‘surely,’ ‘certainly,’ ‘yes,’ ‘well’; (d) rejecting; (e) sending; (f) deviation from custom, impropriety; त्वमह ग्रामं गच्छ, त्वमह रथेतारण्यं गच्छ Sk.; स्वयमह रथेन याति ३ उपाध्यायं पदातिं गमयति Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0217-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अह गतौ आत्म० भ्वा० सक० इदित् सेट् । अंहते आंहिष्ट । आनंहे “आनंहिरेऽद्रिं प्रति चित्रकूटम्” “आंहि- षातां रघुव्याघ्रौ शरभङ्गाश्रमं ततः” भट्टिः । रि अंह्रिः पादः असुन् अंहः पापम् । इन् बा० नलुक् । अहिःसर्पः केदारश्च । “एवा त इन्द्रोचथमहेम” ऋ० २, १९, ७, वेदे तु बा० नलुक् । लटः पञ्चानां लिटः पञ्चकादेशे ब्रुवश्चाहादेशः आह आहतुः आहुः आत्थ आहथुः “इत्याह भगवान् मनुः” इत्यादौ तु चादिगणपठितं विभक्ति प्रतिरूपमाहेति ।
अह दीप्तौ चुरा० इदित् उभ० अक० सेट् । अंहयति ते आञ्जिहत् त ।
अह व्याप्तौ स्वा० प० सक० सेट् । अह्नोति । आहीत् आह ।
अह अव्य० अहि--घञ् पृ० नलोपः । १ प्रशंसायां २ क्षेपे, ३ वियोगे, ४ निग्रहे, ५ आचारातिशये, ६ अर्च्चने च । “अत्यह तदिन्द्रोऽमुच्यत देवो हि सः” “इदमहेदं सत्वं कृशपश्वल्पाज्यमथायम्” शत० व्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0574,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अह इ क भासे । (उभं-चुरां-अकं-सेट् ।) दीप्ति- रिति यावत् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ इ क अंह- यति । भासो दीप्तिः । इति दुर्गादासः ॥
अह इ ङ गतौ । (भ्वादिं-आत्मं-सकं-सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ इ अंह्यते । ङ अंहते । इति दुर्गादासः ॥
अह, व्य, प्रशंसा । क्षेपणं । नियोगः । विनिग्रहः । इति मेदिनी ॥
अहं, त्रि, अस्मद्शब्दस्य प्रथमान्तस्य रूपं । आमि इति भाषा । यथा आह्निकतत्त्वं, -- “अहं देवो न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवास्मि न शोकभाक् । सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तस्वभाववान्” ॥ (तथा च रघुवंशे १ । ६८ । “सोहमिज्या विशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः”)
अहः [न्], क्ली, दिवा । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-158-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें