🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ममता
mamatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ममता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । ममत्व । अपनापन । उ॰—सुमति न जानै नाम न जानै मैं ममता मार ।—जग॰, श॰, पृ॰ ११४ ।
२. स्नेह । प्रेम ।
३. वह स्नेह जो माता पिता का अपनी संतानों के साथ होता है ।
४. मोह । लोभ ।
५. गर्व । अभिमान । यौ॰—ममतायुक्त । ममताशून्य= ममत्व या ममता से रहित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मम—ता (मम-), f. the state of ‘mine’, sense of ownership, self-interest, egotism, interest in (loc.), MBh.; Kāv.; Pur.
pride, arrogance, L.
N. of the wife of Utathya and mother of Dīrgha-tamas, RV. vi, 10, 2 (Sāy.), MBh.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ममता [मम भावः तल्] 1 The feeling of ‘meum’, the sense of ownership, self-interest, selfishness. --2 Pride, arrogance, self-sufficiency. --3 Individuality.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ममता स्त्री मम भावः तल् । १ दर्पे २ अहङ्कारे हेम० । ३ मत्स- म्बन्धे च । एवं ममत्वमप्यत्र । “तथापि ममतावर्त्ते” इति “ममत्वं मम राज्यस्य” इति च देवीमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ममता, स्त्री, (मम + भावे तल् । टाप् ।) दर्पः । अभिमानः । इति हेमचन्द्रः । २ । २३१ ॥ ममत्वम् । यथा, -- “तथापि ममतावर्त्ते मोहगर्त्ते निपातिताः ॥” इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (उतथ्यपत्नी । सा तु दीर्घतमोमाता । यथा, ऋग्वेदे । ६ । १० । २ । “स्तोमं यमस्मै ममतेव शूषं घृतं न शुचि मतयः पवन्ते ॥” “ममता नाम ब्रह्मवादिनी दीर्घतमसो माता ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-633-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ममता" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें