🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर्व
garva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अहंकार के नाम (1.7.23) अभिमान · अहंकार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्व संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ गर्वित, गर्ववान्]
१. अहंकार । घमंड़ ।
२. एक प्रकार का संचारी भाव । अपने को सब से बड़ा और दूसरों को अपने से छोटा समझने का भाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्व m. pride, arrogance, R. ii, 31, 20; Ragh. (C) iii, 51; VarBṛS. &c.
(in dram.) proud speech, Sāh. vi, 200.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्वः 1 Pride, arrogance; मा कुरु धनजनयौवनगर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वं Moha M. 4; मुधेदानीं यौवनगर्वं वहसि M. 4. --2 Pride considered as one of the 33 subordinate feelings in rhetoric; रूपधनविद्यादिप्रयुक्तात्मोत्कर्षज्ञानाधीनपरावहेलनं R. G.; or, according to S. D. गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञासविलासांगदर्शनाविनयादिकृत् ॥ 181.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0454-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्व महे भ्वा० पर० सक० सेट् । गर्वति अगर्वीत् । जगर्व । गर्वितः । गर्वः । “खर्वे! गर्वसमूहपूरिततनो!” तारास्तवः ।
गर्व पु० गर्व--घञ् । अभिमाने, “ऐश्वर्य्यरूपतारुण्यकुलविद्याब- लैरपि । इष्टलाभादिनान्येषामवज्ञा गर्वः ईरितः” इन्युक्ते २ऽवज्ञाभेदे “गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्- कुलतादिजः । “अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाऽविनयादिकृत्” सा० द० उक्ते ३ व्यभिचारिभावभेदे । अमरे अहङ्कार- पर्य्यायतोक्तिः ईषद्भेदमनादृत्यैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2561,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग(र्व्व)र्ब्ब, त् क ङ दर्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-आत्मं-अकं-सेट् ।) दर्पोऽहङ्कारः । ङ, गर्व्वयते गर्व्वापयते धनैर्नीचः । इति दुर्गा- दासः ॥
ग(र्व्व)र्ब्ब, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) गर्व्वति । इति दुर्गादासः ॥
ग(र्व्व)र्ब्बः, पुं, (गर्व्व + भावे अप् । यद्वा, गिरति मदमिति । गॄ निगरणे + “कॄगॄशॄदॄभ्यो वः ।” उणां । १ । १५५ । इति वः ।) अहङ्कारः । दर्पार्थादन्तगर्व्वधातोर्भावेऽल्प्रत्ययः ॥ इति मुग्ध- बोधम् ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३१ । २० । “यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् । प्राप्य दुर्मनसा वीर ! गर्ब्बे(र्व्व)ण च विशेषतः ॥”)
गर्व्व, मदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं- सेट् ।) मद इह अहङ्कारः । नीचो गर्व्वति सम्पदा । इति दुर्गादासः ॥
गर्व्वः, पुं, (गर्व्व मदे + भावे घञ् । यद्वा, गिरति मदमत्तस्यात्मानमुद्गिरतीव इति । गॄ निग- रणे + “कॄगॄशॄदॄभ्यो वः ।” उणां । १ । १५५ । इति वः ।) अहङ्कारः । इत्यमरः । १ । ७ । २२ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३१ । २० । “यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् । प्राप्य दुर्म्मनसा वीर ! गर्व्वेण च विशेषतः ॥”) अहङ्कारस्तथाध्यात्मं सर्व्वसंसारकारणम् । अभिमानोऽधिभूतञ्च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥” इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥ (अयं हि व्यभिचारिभावविशेषः । तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १५० । “गर्व्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-311-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर्व" आता है (53)
दर्प घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । तावस्मय गर्व । अभिमान । शेखीअभिमान अहंकार । गर्व । दर्प । घमंड़अभिमति अभिभान । गर्व । अहंकारउत्सेक अभिमान । गर्वअहंता अहंकार । घमंड । गर्वप्रदृप्ति गर्व । अभिमान । प्रदर्पबलावलेप गर्व । अहंकार । बल का दर्पअहंप्रत्यय घमंड । गर्वअपा पु संज्ञा स्त्री॰ आत्मभाव । अहंकार । गर्व । घमंडदाप अहंकरा । घमंड । अभिमान । गर्वफखर गोरव । गर्व । अभिमान । जैसे,—आपको अपने इल्म का बहुत फखर हैगारो गर्व । घमंड । अहंकार । अभिमानघमंड अभिमान । गरूर । शेखी । अहं— कार । गर्व । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना ।—होना…फख्र गर्व । अभिमान । दे॰ 'फखर'शेखी गर्व । अहंकार । घमंडअमेठी ऐंठ । अकड़ । अभिमान । गर्वअहंपद गर्व । अभिमानअहमेव अहंकार । गर्व । घमंडगरुरत पु † संज्ञा पुं॰ घमंड । अभिमान । गर्व । अहं— कारशौडीर अभिमान । गर्व । घमंडअंहकार अभिमान । गर्व । घमंडइतराहट पु संज्ञा स्त्री॰ इतराने का भाव । दर्प । घमंड । गर्वखरु अश्व । घोड़ा । दाँतमान किसी पदार्थ का भार, तौल या नाप आदि । परिमाणममता 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म…राजस रजोगुण से उत्पन्न । राजे- गुणोद्भव । रजोगुणी । जैसे,— राजस यज्ञ, राजस …अवलेप उबटन । लेपमत्सर किसी का सुख या विभव न देख सकना । डाह । हसद । जलनविस्मय आश्चर्य । ताज्जुबहृष्टि हर्ष । प्रसन्नताशौटीर्य वीर्य । शुक्रसंक्षोभ चंचलतास्फूर्ति धीरे धीरे हिलना । फड़कना । स्फुरणउद्धति अक्खड़पन । उजड्डपनआपा अपनी सत्ता । अपना अस्तित्व । जैसे,—अपने आपे को समझो, तब ब्रह्माज्ञान ह…विचलन अस्थिरतामानिता मानित्व । संमान । आदरस्तब्धता स्तब्ध भाव । जड़ताशौटीरता शौटीर का भाव या धर्मशौंडीर्य शूरत्व । नायकत्वऐंठ अहंकार की चेष्टा । अकड़ । ठसकचोम जोश । उत्साहनशा वह अवस्था जो शराब, भाँग, अफीम या गाँजा आदि मादक द्रव्य खाने या पीने से…नाज † ^१ संज्ञा पुं॰किबर पु संज्ञा पुं॰मजाज † ^१ संज्ञा पुं॰अपनपौ पु संज्ञा पुं॰किब्र महत्वगुमान अनुमान । कयासबिसमय आश्चर्यतुर्की तुर्किस्तान का । तुर्किस्तान में होनेवाला । जैसे—तुर्की घोड़ाखुदलसदी आत्मानुराग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें