🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:09:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मत्सर
matsara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मत्सर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी का सुख या विभव न देख सकना । डाह । हसद । जलन ।
२. क्रोध । गुस्सा ।
३. गर्व । आभीमान (को॰) ।
४. सोम लता (को॰) ।
५. मशक । दंश डाँस (को॰) ।
मत्सर २ वि॰
१. जो दूसरे की सुख संपत्ति देखकर जलता हो । डाह करनेवाला ।
२. कृष्ण । कंजूस ।
३. जो सबको अपनी निंदा करते देखकर अपने आपको धिक्कारता हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्सर mfn. (prob. fr. √ 2. मद्; cf. Uṇ. iii, 73), exhilarating, intoxicating, RV.
cheerful, joyous, gay, ib.
selfish, greedy, envious, jealous, hostile, wicked, Kāv.
मत्सर m. the exhilarater, gladdener (Soma), RV.
selfishness, envy, jealousy, hostility, MBh.; Kāv. &c.
wrath, anger, ib.
passion for (loc. or comp.), MBh.; Hariv.
N. of a Sādhya, Hariv.
मत्सर m. f. a fly, mosquito, L.
मत्सर ˚रिन्. See p. 776, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्सर a. [मद्-सरन्; Uṇ. 3. 73] 1 Jealous, envious. --2 Insatiate, greedy, covetous. --3 Niggardly. --4 Wicked. --5 Selfish, self-interested. --6 Ved. Satisfying. --7 Intoxicating (Ved.). --रः 1 Envy, jealousy; अदत्तावकाशो मत्सरस्य K. 45; परवृद्धि षु बद्धमत्सराणां Ki. 13. 7; Śi. 9. 63; Ku. 5. 17. --2 Hostility, enmity; R. 3. 60. --3 Pride; Śi. 8. 71. --4 Covetousness, greediness. --5 Anger, passion. --6 The Soma. --रः --रा A gnat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्सर पु० मद--सरन् । १ अन्यशुभद्वेषे परसम्पत्त्यसहने २ क्रोधे च ३ तद्वति ४ कृपणे च त्रि० अमरः । ५ कीटभेदे मक्षिकायां स्त्री विश्वः । मत्सरश्च “निन्दन्ति मां सदा लोका धिनस्तु मम जीवनम् । इत्यात्मनि भवेद्यस्त धिक्कारः स श्च मत्सरः” किया- [] योगसारोक्तः । “स्वप्रयोजनप्रतिसन्धानं विना पराभिगत- निवारणेच्छा ।” गौ० वृ० उक्तश्च बोध्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4722-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्सरः, पुं, (मद्यते इति मद् + “कृधूमदिभ्यः कित् ।” उणा० । ३ । ७३ । इति सरन् । स च कित् । यद्बा । मदा सरतीति अमर- टीका ।) अन्यशुभद्वेषः । इत्यमरः । ३ । ३ । १७२ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ४२ । ६५ । “शीर्षान्ताद्भक्षयामास द्बितीयमपि तत्फलम् । निसर्गसिद्धो नारीणां सपत्नीषु हि मत्सरः ॥”) क्रोधः । इति मेदिनी । रे, १९३ ॥
मत्सरः, त्रि, (माद्यतीति । मद् हर्षे + “कृधू- मदिभ्यः कित् ।” उणा० । ३ । ७३ । इति सरन् । स च कित् ।) असह्यपरसम्पत्तिः । मात्सर्य्ययुक्तः । (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । २६ । “न मत्सरा नातिरुष्टा नातिलुब्धा न कामुकाः ।”) कृपणः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ आत्मधिक्कार- व्रिशेषः । यथा, -- “निन्दन्ति मां सदा लोका धिगस्तु मम जीव- नम् । इत्यात्मनि भवेद्यस्तु धिक्कारः स च मत्सरः ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसागरे १६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-581-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मत्सर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें