🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:31:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मत्सर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मत्सर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मत्सर

अर्थ: ईर्ष्यालु, डाह करनेवाला

संस्कृत: अन्यशुभद्वेषः · पर्याय: कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

व्युत्पत्ति: मद् + सरन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मत्सर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मत्सर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामत्सरःमत्सरौमत्सराः
द्वितीयामत्सरम्मत्सरौमत्सरान्
तृतीयामत्सरेणमत्सराभ्याम्मत्सरैः
चतुर्थीमत्सरायमत्सराभ्याम्मत्सरेभ्यः
पञ्चमीमत्सरात् / मत्सराद्मत्सराभ्याम्मत्सरेभ्यः
षष्ठीमत्सरस्यमत्सरयोःमत्सराणाम्
सप्तमीमत्सरेमत्सरयोःमत्सरेषु
सम्बोधनहे मत्सरहे मत्सरौहे मत्सराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मत्सर
मत्सर
matsara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मत्सर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी का सुख या विभव न देख सकना । डाह । हसद । जलन ।
२. क्रोध । गुस्सा ।
३. गर्व । आभीमान (को॰) ।
४. सोम लता (को॰) ।
५. मशक । दंश डाँस (को॰) ।
मत्सर २ वि॰
१. जो दूसरे की सुख संपत्ति देखकर जलता हो । डाह करनेवाला ।
२. कृष्ण । कंजूस ।
३. जो सबको अपनी निंदा करते देखकर अपने आपको धिक्कारता हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्सर mfn. (prob. fr. √ 2. मद्; cf. Uṇ. iii, 73), exhilarating, intoxicating, RV.
cheerful, joyous, gay, ib.
selfish, greedy, envious, jealous, hostile, wicked, Kāv.
मत्सर m. the exhilarater, gladdener (Soma), RV.
selfishness, envy, jealousy, hostility, MBh.; Kāv. &c.
wrath, anger, ib.
passion for (loc. or comp.), MBh.; Hariv.
N. of a Sādhya, Hariv.
मत्सर m. f. a fly, mosquito, L.
मत्सर ˚रिन्. See p. 776, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्सर a. [मद्-सरन्; Uṇ. 3. 73] 1 Jealous, envious. --2 Insatiate, greedy, covetous. --3 Niggardly. --4 Wicked. --5 Selfish, self-interested. --6 Ved. Satisfying. --7 Intoxicating (Ved.). --रः 1 Envy, jealousy; अदत्तावकाशो मत्सरस्य K. 45; परवृद्धि षु बद्धमत्सराणां Ki. 13. 7; Śi. 9. 63; Ku. 5. 17. --2 Hostility, enmity; R. 3. 60. --3 Pride; Śi. 8. 71. --4 Covetousness, greediness. --5 Anger, passion. --6 The Soma. --रः --रा A gnat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्सर पु० मद--सरन् । १ अन्यशुभद्वेषे परसम्पत्त्यसहने २ क्रोधे च ३ तद्वति ४ कृपणे च त्रि० अमरः । ५ कीटभेदे मक्षिकायां स्त्री विश्वः । मत्सरश्च “निन्दन्ति मां सदा लोका धिनस्तु मम जीवनम् । इत्यात्मनि भवेद्यस्त धिक्कारः स श्च मत्सरः” किया- [] योगसारोक्तः । “स्वप्रयोजनप्रतिसन्धानं विना पराभिगत- निवारणेच्छा ।” गौ० वृ० उक्तश्च बोध्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4722-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्सरः, पुं, (मद्यते इति मद् + “कृधूमदिभ्यः कित् ।” उणा० । ३ । ७३ । इति सरन् । स च कित् । यद्बा । मदा सरतीति अमर- टीका ।) अन्यशुभद्वेषः । इत्यमरः । ३ । ३ । १७२ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ४२ । ६५ । “शीर्षान्ताद्भक्षयामास द्बितीयमपि तत्फलम् । निसर्गसिद्धो नारीणां सपत्नीषु हि मत्सरः ॥”) क्रोधः । इति मेदिनी । रे, १९३ ॥
मत्सरः, त्रि, (माद्यतीति । मद् हर्षे + “कृधू- मदिभ्यः कित् ।” उणा० । ३ । ७३ । इति सरन् । स च कित् ।) असह्यपरसम्पत्तिः । मात्सर्य्ययुक्तः । (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । २६ । “न मत्सरा नातिरुष्टा नातिलुब्धा न कामुकाः ।”) कृपणः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ आत्मधिक्कार- व्रिशेषः । यथा, -- “निन्दन्ति मां सदा लोका धिगस्तु मम जीव- नम् । इत्यात्मनि भवेद्यस्तु धिक्कारः स च मत्सरः ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसागरे १६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-581-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मत्सर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मत्सरमत्सर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मत्सर 📚 ➤ ईर्ष्यालु, डाह करनेवाला
संस्कृत: अन्यशुभद्वेषः · पर्याय: कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मत्सर 📚किसी का सुख या विभव न देख सकना । डाह । हसद । जलन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें