🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दान
dāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
साति (3.3.74) अन्त
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (2.8.20) प्रताप · प्रभाव · भेद · दण्ड · साम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देने का कार्य । जैसे, ऋणदान ।
२. लेनेवाले से बदले में कुछ न चाहकर या लेकर उदारतावश देने का कार्य । धर्म के भाव से देने की क्रिया । वह धर्मार्थ कर्म जिसमें श्रद्धा या दयापूर्वक दूसरे को धन आदि दिया जाता है । खैरात । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना । यो॰—कन्यादान । गोदान । दानपुन्य । दानदहेज । विशेष—स्मृतियों में दान के प्रकरण में अनेक बातों का विचार किया गया है । सबसे अधिक जोर दान ग्रहण कहे गए हैं । ब्राह्मणों में वेदपाठी, वेदपाठियों में वेदोक् त कर्म के कर्ता और उनमें भी शम, दम आदि से युक्त आत्म- ज्ञानी श्रेष्ठ हैं । दानों का विशेष विधान यज्ञ, श्राद्ध आदि कर्मों के पीछे हैं । इस प्रकार का दान अंधे, लूले, लँगडे़, गूँगे आदि विकलांगों को देने का निषेध है । दान के लिये दाता में श्रद्धा होनी चाहिए और उसे लेनेवाले से कुछ प्रयोजनसिद्धि की अपेक्षा न रखनी चाहिए । शुद्धितत्व में दान के छह अंग बतलाए गए हैं—दाता, प्रतिग्रहीता, श्रद्धा, धर्म देश और काल । दान के उत्तम और निकृष्ट होने का विचार इन छह अंगों के अनुसार होता है—अर्थात् दाता के विचार से (जैसे, श्वपच, कुलटा आदि का दिया हुआ), प्रतिग्रहीता के विचार से (जैसे, पतित ब्राह्मण को दिया हुआ), श्रद्धा के विचार से (जैसे, तिरस्कारपूर्वक दिया हुआ), देश के विचार से (जैसे, गंगा के तट पर दिया हुआ), और काल के विचार से (जैसे, ग्रहण के समय का ) । इनके अतिरिक्त द्रव्य का भी विचार किया जाता है कि जो धन दान में दिया जाय वह कैसा होना चाहिए । देवल ने लिखा है कि जो धन दूसरे को पीड़ित करके न प्राप्त हुआ हो, अपने परिश्रम से प्राप्त हुआ हो, वही दान के योग्य है । जिस प्रकार दान का फल कहा गया है, उसी प्रकार दान के त्याग का भी फल कहा गया है । याज्ञवल्क्य स्मृति में लिखा है कि 'जो प्रतिग्रह में समर्थ अर्थात् दान लेने का पात्र होकर भी प्रतिग्रह नहीं लेता वह दानियों के जो स्वर्ग आदि लोक हैं उन सबको प्राप्त होता है' । इसी से बहुत से स्थानों के ब्राह्मण प्रतिग्रह कभी नहीं लेते । वेदों ओर स्मृतियों में कहे हुए दानों के अतिरिक्त ग्रहों की शांति आदि के लिये कुछ दान किए जाते हैं जिनका लेना बुरा समझा जाता है । इनमें शनैश्चर का दान सबसे बुरा समझा जाता है जिसमें तेल, लोहा, काला तिल, काला कपडा दिया जाता है । दान के विषय में संस्कृत में अनेक आचार्यों के अनेक ग्रंथ हैं ।
३. वह वस्तु जो दान में दी जाय ।
४. कर । महसूल । चुंगी । ठेंगा । उ॰— (क) तुम समरथ की वाम कहा काहू को करिहौ । चोरी जातीं बेचि दान सब दिन को भरिहौ ।—सूर (शब्द॰) । (ख) दानी भए नए माँगत दान सुने जु पै कंस तो बाँधिकै जैहौ ।—रसखान॰, पृ॰ २६ ।
५. राजनीति के चार उपायों में से एक । कुछ देकर शत्रु के विरुद्ध कार्यसाधन की नीति ।
६. हाथी का मद । उ॰—(क) रनित भृंग घंटावली झरत दान मधुनीर । मंद मंद आवत चल्यो कुंजर कुंज समीर ।—बिराही (शब्द॰) । (ख) सुरसरि में दिग्गज दान मलिन जलही भर, कंचन के कमलालय हुए तदीय सरोवर ।—महावीरप्रसाद (शब्द॰) । (ग) दान देन यौं शोभियत दीन नरनि के हाथ । दान सहित ज्यौं राजहीं मत्त गजन के माथ ।—केशव (शब्द॰) ।
७. छेदन । कर्तन । खंडन ।
८. शुद्धि ।
९. एक प्रकार का मधु ।
१०. रक्षण । पालन (को॰) ।
दान २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] पात्र । आधार । रखने की वस्तु । समा- सांत में, जैसे कलमदान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दान n. the act of giving, RV.; ŚBr.; MBh. &c.
giving in marriage (cf. कन्या-)
giving up (cf. प्राण-, आत्म-, शरीर-, Pañc. ii)
communicating, imparting, teaching (cf. ब्रह्म-)
paying back, restoring, Mn.; Yājñ.
adding, addition (VarBṛS.)
donation, gift [Lat. donum], RV.; ŚBr. &c. (˚नंदा, to offer a g˚, Mn.; Yājñ.; Hit. &c.; ˚नम् प्रयम्, to bestow a g˚, Mn. iv, 234)
oblation (cf. उदक-, हविर्-)
liberality (cf. 2. दान)
bribery, Mn. vii, 198 (cf. उपाय).
2. दान n. cutting off, splitting, dividing, L.
pasture, meadow, RV.
rut-fluid (which flows from an elephant's temples), MBh.; Hariv. &c.
दान m. (only in RV., but cf. वसु-) distribution of food or of a sacrificial meal
imparting, communicating, liberality
part, share, possession
distributor, dispenser, RV. vii, 27, 4.
3. दान n. purification, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दानं [दा-ल्युट्] 1 Giving, granting, teaching, &c. (in general). --2 Delivering, handing over. --3 A gift, donation, present; Ms. 2. 158; Bg. 17. 20; Y. 3. 274. --4 Liberality, charity, giving away as charity, munificence; R. 1. 69; Bh. 2. 43. --5 Ichor or the juice that exudes from the temples of an elephant in rut; सदानतोयेन विषाणि नागः Śi. 4. 63; Ki. 5. 9; V. 4. 25; Pt. 2. 70 (where the word has sense 4 also); R. 2. 7, 4. 45, 5. 43. --6 Bribery, as one of the four Upāyas or expedients of overcoming one's enemy; see उपाय. --7 Cutting, dividing. --8 Purification, cleaning. --9 Protection. --10 Pasture. --11 Adding. --नः Ved. 1 Distribution (of food), meal, especially a sacrificial meal. --2 Part, possession, share. --3 A distributor. --Comp. --काम a. liberal. --कुल्या the flow of rut from an elephant's temples. --धर्मः alms-giving, charity. --पतिः {1} an exceedingly liberal man. {2} Akrūra, a friend of Kṛṣṇa. --पत्रं a deed of gifts. --पात्रं ‘a worthy recipient’, a Brāhmaṇa fit to receive gifts. --प्रातिभाव्यं security for payment of a debt. --भिन्न a. made hostile by bribes. --वज्रः an epithet of the Vaiśyas or men of the third tribe. --वारि n., --तोयं ichor flowing from the temples of elephants. --वीरः {1} a very liberal man. {2} (In Rhet.) the sentiment of heroism arising out of liberality, the sentiment of chivalrous liberality; e. g. Paraśurāma who gave away the earth with its seven continents; cf. the instance given in R. G. [] under दानवीरः-कियदिदमधिकं मे यद्द्विजायार्थयित्रे कवचमरमणीयं कुंडलं चार्पयामि । अकरुणमवकृत्य द्राक्कृपाणन निर्यद्बहलरुधिरधारं मौलिमावेदयामि ॥. --शील, --शूर, --शौंड, a. exceedingly liberal or munificent.
दाक, दाति, दातृ, दानं, दानु, &c. See under दा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0562-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दान आर्जये ऋजूकरणे सक० उभ० भ्वा० स्वार्थे सन् । छेदने तु न सन् । दीदांसति ते अदीदांसीत् अदीदां मिष्ट छेदने तु दानति ते । अदानीत् अदानिष्ट दीदां- सयाति दानयति । दीदांसति काष्ठ ऋजूकरोतीत्यर्थः दानति काष्ठं छिनत्तीत्यर्थः ।
दान न० दा--दाने दो--खण्डने दैप् शोधने वा भावादौ ल्युट् । १ गजमदजले २ दीयमाने त्रि० ३ घने न० “दानं ददात्थपि जलैः सहसाधिरूढे” माघः “सेनाचरीभवदिभाननदान- [] वारिवासेन यस्य जनिता सुरभीरणश्रीः” नैष० “आसी- दनाविष्कृतदानराजिः” रघुः । ४ पालने ५ छेदने ६ शुद्धौ च स्वस्वत्वत्यागानुकूलव्यापारभेदे स्वत्वाभिसन्धाना पूर्वकस्वत्वत्यागे दानपदार्थनिरूपणं तदङ्गादिकं च शुद्धि० त० यथा देवलः “अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्द्दिष्टं व्याख्यानन्तस्य वक्ष्यते” अर्थो- द्रव्यम् । उदिते शास्त्रकथिते श्रद्धा देवलोक्ता यथा “सत्कृतिश्चानसूया च सदा श्रद्धेति कीर्त्तिता” । अतएव भगवद्गीतासु “अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतन्तु यत् । असदित्युच्यते पार्थ! न च तत् प्रेत्य नेह च” । हरिवंशे बलिं प्रति भगवद्वाक्यम् “अश्रो- त्रियं श्राद्धमधीतमव्रतं त्वदक्षिणं यज्ञमनृत्विजा हुतम् । अश्रद्धया दत्तमसंस्कृतं हविर्भागाः षडेते तव दैत्य- पुङ्गव!” । प्रतिपादनं स्वीकरणं पात्रायत्तीकरणमिति यावत् । तेन शास्त्रोक्तसम्प्रदानस्वत्वावच्छिन्नद्रव्यत्यागो दानम् । ततश्च उद्देश्यपात्रविशेषो यदि न स्वीकरोति तदा सोपाधित्यागविशेषस्यानिर्वाहान्न दातुः स्वत्वं निवर्तते इति रत्नाकरप्रभूतयः । वस्तुतस्तु “प्रदानं स्वाम्यकारणमिति” मनूक्तेर्दानमात्रात् सम्प्रदानस्य तद्विषयज्ञानाभावदशायामपि स्वत्वमुत्पद्यते पितुः स्वत्वोपरमात्तद्धने गर्भस्थस्येव । तेन शास्त्रोक्तसम्प्र- दानस्वत्वापादकद्रव्यत्यागोदानम् । तथाच दत्तस्य प्रतिग्रहो न तु प्रतिग्रहघटितं दानमिति । व्यक्तमाह कात्यायनः “पित्रा दत्तमादाय गृहीत्वा निष्क्राम- यति” आदाय प्रतिगृह्य ततोहस्तं गृहीत्वा वक्ष्यमाण- मन्त्रेण निष्क्रामयतीत्यर्थः । “दत्त्वान्ते स्वस्तिवाच- येत्” इति वक्ष्यमाणवचनाच्चेति । अतएव मरीचिः “बहुगोषु यथा नष्ठां मातरं लभते सुतः । मनसा यस्य यद्द्वत्तं तद्धि तस्योपतिष्ठते” । नचैतत्तर्पणमात्रपरं बहुगोष्विति दृष्टान्ताभिधानेन च यस्य यदिति सामा- न्याभिधानेन होलाधिकरणन्यायात् सामान्यपरं तेन श्राद्धादावपि तथा । “एकत्र निर्णीतः” इति न्यायाच्च । अतएव दत्तस्योद्देश्यपात्राभावेऽपि इतरधनवत्तद्धन- स्वामिकुले प्रतिपत्तिमाह हेमाद्रिधृतधौम्यः “परोक्षे कल्पितं दानं पात्राभावे कथं भवेत् । गोत्रजेभ्यस्तथा दद्यात् तदभावेऽस्य बन्धुषु” । दानकल्पतरौ नारदः “ब्राह्मणस्य च यद्दत्तं सान्वयस्य न चास्ति सः । [] सकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बन्धुषु । यदा तु न सकुल्यः स्यान्नच सम्बन्धिबान्धवाः । दद्यात् सजाति- शिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निःक्षिपेत्” अतएव श्राद्धीया- न्नस्य पात्राभावे जले प्रक्षेपः । अतएव “मनसा पात्र- मुद्दिश्य भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । विद्यते सागरस्यान्तो दानस्यान्तं न विद्यते” इति नारदीयोक्तम् । दाना- नन्तरमेव स्वीकारात् पूर्बं दक्षिणा क्रियते । यत्र तु पात्रविशेषानुद्देश्यकदानं तत्र दातुः प्रतिपत्त्युपदेशात् तदधीनसम्प्रदानविशेषनिरूपितस्वत्वं त्यागादेव जायते । तत्र प्रतिपादनमाह मत्स्यपुराणम् “न चिरं धारयेद्गेहे हेम संप्रोक्षितं वुधाः । तिष्ठद्भयापहं यस्मात् शीकव्याधिकरं नृणाम् । शीघ्रं परस्वीकरणाच्छ्रेयः प्राप्नोति पुस्कलम्” । “संप्रोक्षितं पात्रमुद्दिश्य त्यक्तमिति” हेमाद्रिः । अतएव विष्णुपुराणे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दान, ञ आर्जवे । छिदि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-उभं-सकं-सेट् ।) ऋजुरवक्रस्तस्य भाव [] आर्ज्जवं ऋजुकरणम् । ञ, दीदांसति दीदां- सते काष्ठं वर्द्धकिः ऋजु करोतीत्यर्थः । ऋजु- भावः इति विद्यानिवासः । दीदांसति साधुः । ऋजुः स्यादित्यर्थः । छेदे दानति दानते । इति वोपदेवः । तत्र तिबादयो न स्युरिति रमानाथः । इति दुर्गादासः ॥
दानं, क्ली, (दा दाने दो अवखण्डने दैप शोधने भावादौ ल्युट् ।) गजमदः । (यथा, माघे । ५ । ३७ । “दानं ददत्यपि जलः सहसाधिरूढे को विद्यमानगतिरासितुमुत्सहेत ॥” “दीयते इति दानं धनं गजमदश्च ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) पालनम् । छेद- नम् । शुद्धिः । इति मेदिनी । ने, १० ॥ वृक्ष- कोटरकीटजमधु । अस्य गुणाः । रूक्षत्वम् । दीपनत्वम् । कफच्छर्दिमेहनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ देवब्राह्मणादिसम्प्रदानकद्रव्यमो- चनम् । तत्पर्य्यायः । त्यागः २ विहापितम् ३ उत्सर्जनम् ४ विसर्जनम् ५ विश्राणनम् ६ वितर- णम् ७ स्पर्शनम् ८ प्रतिपादनम् ९ प्रादेशनम् १० निर्व्वपणम् ११ अपवर्जनम् १२ अंहतिः १३ । इत्यमरः । २ । ७ । २९ ॥ दायः १४ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ प्रदानम् १५ ददनम् १६ विश्रणनम् १७ दत्तिः १८ अंहती १९ उत्सर्गः २० अति- सर्जनम् २१ स्पर्शः २२ विसर्गः २३ क्षणनम् २४ प्रदेशनम् २५ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ तस्य लक्षणादि यथा, -- “अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्द्दिष्टं व्याख्यानं तस्य वक्ष्यते ॥ सम्प्रदानस्वत्वापादकद्रव्यत्यागो दानमिति ॥ * ॥ दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धादेयञ्च धर्म्मयुक् । देशकालौ च दानानामङ्गान्येतानि षड्विदुः ॥ मनसा पात्रमुद्दिश्य भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । विद्यते सागरस्यान्तो दानस्यान्तो न विद्यते ॥ परोक्षे कल्पितं दानं पात्राभावे कथं भवेत् । गोत्रजेभ्यस्तथा दद्यात् तदभावेऽस्य बन्धुषु ॥ यदा तु न सकुल्यः स्यान्न च सम्बन्धिबान्धवाः । दद्यात् स्वजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निःक्षि- पेत् ॥ स्नात्वा शुद्धे समे देशे गोमयेनोपलेपिते । वसित्वा वसनं शुद्धं दानं दद्यात् सदक्षिणम् ॥ * ॥ एकां गां दशगुर्द्दद्यात् दश दद्याच्च गोशती । शतं सहस्रगुर्द्दद्यात् सहस्रं बहुगोधनः ॥ ग्रासादर्द्धमपि ग्रासमर्थिभ्यः किन्न दीयते । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ अपरावाधमक्लेशं प्रयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते ॥ * ॥ विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्त्राश्च सर्व्वस्वमात्मन्येव च योजयेत् ॥ आपत्काले च कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव च । अन्यथा न प्रवर्त्तेत इति शास्त्रार्थनिश्चयः ॥ * ॥ यज्ञो दानं तपो जाप्यं श्राद्धञ्च सुरपूजनम् । [] यद्गङ्गायां कृतं सर्व्वं कोटि कोटि गुणम्भवेत् ॥ शिवस्य विष्णोरग्नेश्च सन्निधौ दत्तमक्षयम् । शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं योजनद्वयम् । तत्र दानञ्च होमश्च कोटिकोटिगुणम्भवेत् ॥ यद्यत्र दुर्लभं द्रव्यं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः । दानार्हौदेशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा ॥ पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्म्मबुद्ध्या यद्धर्म्मदानं प्रचक्ष्यते ॥ सहस्रगुणितं दानं भवेद्दत्तं युगादिषु । कर्म्मश्राद्धादिकञ्चैव तथा मन्वन्तरादिषु ॥ * ॥ आहारं मैथुनं निद्रां सन्ध्याकाले विवर्जयेत् । कर्म्म चाध्ययनञ्चैव तथा दानप्रतिग्रहौ ॥ * ॥ तामसेन तु यज्ञेन दानेन तपसा तथा । देवलोके ध्रुवं वासो देवसायुज्यमेव च ॥ * ॥ गत्वा यद्दीयते दानं तदनन्तफलं स्मृतम् । सहस्रगुणमाहूय याचिते च तदर्द्धकम् ॥ आशां दत्त्वा ह्यदातारं दानकाले निषेधकम् । दत्त्वा सन्तप्यते यस्तु तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ योऽसद्भ्यः प्रतिगृह्यापि पुनः सद्भ्यः प्रयच्छति । आत्मानं संक्रमं कृत्वा परां
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दान" आता है (60)
ददन दान । देने की क्रियासंति दान । भेंट । अँकोरअंहति दान । त्याग । परित्यागदत्ति दानदानीय दान करने योग्यअंहिति दानविसर्ग दानविश्रणन दान । दान करना । उपहार देनाअतिसर्जन अधिक दान । दानउत्सर्जन त्याग । छोड़ना । दानप्रादेशन दान । भेंटहस्तिमद हाथी के गंडस्थल या कनपटी से बहनेवाला मद । दानविश्राणन दान देना । दानअनुप्रदान भेंट । उपहार । दानप्रदानक उपहार । भेंट । दानसंप्रदानीय वह जो प्रदान करने के लिये होमदजल मत्त हाथी के मस्तक का स्ञाव । हाथी का मद । दानमूल्यक मूल्य । धन । दान । कीमतमहात्याग दानक्षत्रधर्म क्षत्रियों का धर्म । य़था—अध्ययन, दान, यज्ञ और प्रजापालन करना, विषय वास…अता अनुग्रह । दान । क्रि॰ प्र॰— करना, फरमाना=देना । — होना= दिया जाना । मि…देन देने की क्रिया या भाव । दानसदका वह वस्तु जो ईश्वर के नाम पर दी जाय । दानदा सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादिमद हर्ष । आनंददाय देने योग्य धन । वह धन जो किसी को देने को होसनि पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'शनि'दत्त दत्तात्रेयभल्ल वध । हत्याव्यय किसी पदार्थ का, विशेषतः धन आदि का, इस प्रकार काम में आना कि वह समाप्त …साति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ शासन । दंडत्याग किसी पदार्थ पर से अपना स्वत्व हटा लेने अथवा उसे अपने पास से अलग करने क…निवाप बीज । अनाजविलंभ उदारताअपवर्ग मोक्ष । निर्वाण । मुक्ति । जन्म मरण के बंधन के छुटकारा पानाअपात्र संत्रा पुं॰निसर्ग स्वभाव । प्रकृतिप्रदान देने की क्रिया । देनासंकल्प कार्य करने की वह इच्छा जो मन में उत्पन्न हो । विचार । इरादास्पर्श दो वस्तुओं का आपस में इतना पास पहुँचना कि उनके तलों का कुछ कुछ अंश आपस…अपवर्जन त्याग । छोड़नाअपसर्जन विसर्जन । त्यागउत्सर्ग त्याग । छोड़ना । यौ॰—वृषोत्सर्ग । व्रतोत्सर्गनिर्वपण तर्पण संबंधीस्पर्शन छूने की किया । स्पर्श करनाप्रतिपादन अच्छी तरह समझाना । भली- भाँति ज्ञान कराना । प्रतिपात्तिसंक्रांति एक राशि से दूसरी राशि में गमनप्रतिपत्ति प्राप्ति । पानाचातुर्वर्ण्य चारों वर्ण अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रभल मार डालने की क्रिया । वधसति पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सत्य' या ' सत'सुकृत पुण्य । सत्कार्य । भला कामउद्वपन हिलाकर गिराना । उड़ेलनाराजनीति वह नीति जिसका अवलंबन कर राजा अपने राज्य की रक्षा और शासन दृढ़ करता है …विहायस् विहायस संज्ञा पुं॰सुकर जो अनायास किय जा सके । सहज में होनेवाला । सुसाध्यविदाय विसर्जनविसृष्टि निर्माण । रचनाउदकस्पर्श शरीर के विभिन्न अंगों को जल से स्पर्श करनाजगात † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें