🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दत्त
datta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दत्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दत्तात्रेय ।
२. जैनियों के नौ वासुदेवों में से एक ।
३. एक प्रकार के बंगाली कायस्थों की उपाधि ।
४. दान ।
५. दत्तक ।
दत्त २ वि॰
१. दिया हुआ । प्रदत्त ।
२. दान किया हुआ ।
३. सुरक्षित । रक्षित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दत्त mfn. (√ दे) protected, L.
honoured, L.
2. दत्त mfn. (√ 1. दा) given, granted, presented, RV. i f., viii, x; AV. &c.
placed, extended, W.
(with पुत्त्र) = ˚त्त्रिम, MBh. xiii, 2616
दत्त m. a short form [Pāṇ. v, 3, 83; Kār.; Pat.] of names so terminating (यज्ञ-, देव-, जय &c.) which chiefly are given to Vaiśya men, vi, 2, 148; v, 3, 78 ff., Kāś.; Mn. ii, 32; Kull.; Sāh. vi, 141
(Pāṇ. vi, 1, 205, Kāś.) N. of an ascetic, TāṇḍyaBr. xxv, 15, 3 (snake-priest), MBh. xii, 10875; BhP. iv, 19, 6
= ˚त्तात्रेय, 1, 15; vi, 15, 14
N. of a son of Rājādhideya Sūra, Hariv. 2033
of a sage in the 2nd Manv-antara, 417
of the 7th Vāsudeva, Jain.; L.
of the 8th Tīrtha-kara of the past Utsarpiṇī, ib.
दत्त n. a gift, donation, ChUp. v; BhP. i, 5, 22
दत्त cf. अ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (467,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दत्त, दत्तक1, दत्रिम See under दा. [1] Correction submitted by @funderburkjim on 20240826. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/ap90/issues/issue26 readme_althw_2fix.txt.
दत्त p. p. [दा कर्मणि-क्त] 1 Given, given away, presented. --2 Made over, delivered, assigned. --3 Placed, stretched forth. --4 Preserved, guarded; see दा. --त्तः 1 One of the [] twelve kinds of sons in Hindu law; (also called दत्त्रिम); माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः ॥ Ms. 9. 168. --2 A title added to the names of Vaiśyas; cf. the quotation under गुप्त. --3 N. of a son of Atri and Anasūyā; see दत्तात्रेय below. --त्तं Gift, donation. --Comp. --अनप(पा) कर्भन्, --अप्रदानिकं non-delivery or resumption of gifts, one of the 18 titles of Hindu law. --अवधान a. attentive. --आत्मन् m. an orphan or a son who being deserted by his parents, offers himself to persons disposed to adopt him; दत्तात्मा तु स्वयं दत्तः Y. 2. 131. --आत्रेयः N. of a sage, son of Atri and Anasūyā, considered as an incarnation of Brahmā, Viṣṇu and Maheśa. --आदत्त a. given and receive’. --आदर a. {1} showing respect, respectful. {2} treated with respect. --दृष्टि a. looking at; Ś. 1. 7. --नृत्योपहार a. presented with the offering of a dance, i. e. complimented with a dance; Me. 32. --शुल्का a bride for whom a dowry has been paid. --हस्त a. having a hand given for support, supported by the hand of; शंभुना दत्तहस्ता Me. 60 ‘leaning on Śambhu's arm’; स कामरूपेश्वरदत्तहस्तः R. 7. 17; (fig.) being given a helping hand, supported, aided, assisted; दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलंबे Ratn. 1. 8; वात्या खेदं कृशांग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तह ता करोति Ve. 2. 21.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दत्तं, त्रि, (दीयते इति । दा + क्तः ।) रक्षितम् । कृतदानम् । तत्पर्य्यायः । विसृष्टम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ विश्राणितम् ३ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, माघे । १ । १५ । “स्वहस्तदत्ते मुनिमासने मुनि- श्चिरन्तनस्तावदभिन्यवीविशत् ॥” दा + भावे क्तः ।) दाने, क्ली । तत् सप्तविधं यथा, -- “दत्तं सप्तविधं प्रोक्तमदत्तं षोडशात्मकम् । पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्ट्या स्नेहात् प्रत्युपकारतः । स्त्रीशुल्कानुग्रहार्थञ्च दत्तं दानविदो विदुः ॥ अदत्तन्तु भयक्रोधशोकावेशरुगन्वितैः । तथोत्कोचपरीहारव्यत्यासच्छलयोगतः ॥ [] बालमूढास्वतन्त्रार्त्तमत्तोन्मत्तापवर्ज्जितम् । कर्त्ता ममेदं कर्म्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ॥ अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये चाधर्म्मसंहिते । यद्दत्तं स्यादवज्ञानात् तददत्तमिति स्मृतम् ॥” इति मिताक्षरा ॥
दत्तः, पुं, राजविशेषः । स अग्निसिंहनन्दनः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३६० ॥ (स तु जैनविशेषः । अपरः क्षत्त्रियवंशोत्पन्नो नृपविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । २९६ । १५ । “आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुपदो मात्स्य एव च ॥” यदुवंशीयस्य राजाधिदेवस्य पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३८ । २ । “राजाधिदेवपुत्त्रास्तु जज्ञिरे वीर्य्यवत्तराः । दत्तातिदत्तौ बलिनौ पानश्वः श्वेतवाहनः ॥”) वैश्यस्योपाधिविशेषः । यथा, -- “शर्म्मादेवश्च विप्रस्य वर्म्मा त्राता च भूभुजः । भूतिर्दत्तश्च वैश्यस्य दासः शूद्रस्य कारयेत् ॥” इत्युद्बाहतत्त्वम् ॥ अधुना कायस्थादेरुपाधिश्च । (यथा, कुल- दीपिकायाम् । “गौडेऽष्टौ कीर्त्तिमन्तश्चिरवसतिकृता मौलिका ये हि सिद्धा स्ते दत्ताः सेनदासाः करगुहसहिताः पालिताः सिंहदेवाः ॥”) भगवदवतारविशेषः । स अत्रिपुत्त्रः दत्तात्रेय इति नाम्ना ख्यातः । इति श्रीभागवतम् ॥ (पुत्त्र- विशेषः । यथा, देवीभागवते । १ । ६ । ४८ । “कुण्डः सहोढः कानीनः क्रीतः प्राप्तस्तथा वने । दत्तः केनापि चाशक्तौ धनग्राहिसुताः स्मृताः ॥” तथा, महाभारते । १ । १२० । ३४ । “दत्तः क्रीत उपक्रीत उपगच्छेत् स्वयञ्च यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-678-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दत्त" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें