🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यय
vyaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धन का ख़र्च (3.2.17)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ का, विशेषतः धन आदि का, इस प्रकार काम में आना कि वह समाप्त हो जाय । किसी चीज का किसी काम में लगना । खर्च । सरफा । खफत । जैसे,—(क) उनका व्यय १००) मासिक है । (ख) व्यर्थ अपनी शक्ति व्यय मत करो ।
२. नाश । बरबादी ।
३. दान ।
४. छोड़ देना । परित्याग ।
५. बृहस्पति के चार के एक वर्ष या संवत्सर का नाम ।
६. महाभारत के अनुसार एक नाग का नाम ।
७. रुकावट । अड़चन (को॰) ।
८. अपव्यय । फजूलखर्ची (को॰) ।
९. धन । संपत्ति ।
१०. जन्मकुंडली में लग्न से १२ वाँ स्थान (को॰) ।
११. व्याकरण में विभक्ति में प्रयुक्त प्रत्यय । शब्द- रूपांतर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यय mfn. (or व्य्-अय, fr. 3. वि + √ 5. इ) passing away, mutable, liable to change or decay (only as opp. to or connected with अ-व्यय), Mn.; MBh.; Pur.
व्यय m. (ifc. f(आ). ) disappearance, decay, ruin, loss, MBh.; Kāv. &c.
व्यय m. spending, expense, outlay, disbursement (opp. to आय, ‘income’, and often with कोशस्य, वित्तस्य, धनस्य &c.; without a gen. = ‘extravagance, waste, prodigality’; with loc. or ifc. = ‘outlay for or in’), Mn.; MBh. &c.
cost, sacrifice of (gen. or comp.; व्ययेन ifc. = ‘at the cost of’), R.; Kālid.
wealth, money, Yājñ. ii, 276
(in gram.) inflection, declension, Nir.
N. of the 20th (or 54th) year of Jupiter's cycle, VarBṛS. of a serpent-demon, MBh.
of Pradhāna, MW.
व्यय m. or n. = -गृह, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यय a. Liable to change, mutable, perishable; cf. अव्यय. --यः 1 (a) Loss, disappearance, destruction; आपाद्यते न व्ययमंतरायैः कच्चिन्महर्षेस्त्रविधं तपस्पत् R. 5. 5, 12. 23. (b) Cost, sacrifice; प्राणव्ययेनापि मया विधेयः Māl. 4. 5. Ku. 3. 23. --2 Hindrance, obstacle; भूयस्तपोव्ययो मा भूत् R. 15. 37. --3 Decay, decline, overthrow, downfall. --4 Expenditure, expense, outlay, [] spending, applying to use (opp. आय); आये दुःख व्यये दुःख धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt. 1. 163; आयधिकं व्ययं करोति ‘he lives beyond his means’; R. 5. 12, 15. 3; Ms. 9. 11. --5 Extravagance, prodigality. --Comp. --पर a. lavish in expenditure; Pt. 5. 61. --पराङ्मुख a. stingy, niggardly. --शील a. spendthrift, prodigal. --शुद्धिः f. defraying1 of expenses. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यय गतौ त्यागे अद० चु० उभ० सक० सेट् । व्यवयति ते अव- व्ययत् त ।
व्यय गतौ भ्वा० उभ० सक० सेट् । व्ययति ते अव्ययीत् अव्ययिष्ट अव्ययिढ्वम् (ध्वस) ।
व्यय नादे चु० उभ० सक० सेट् । व्याययति ते अविव्ययत् त ।
व्यय पु० वि + इण--अच् । १ विगमे २ धनादेस्त्यागे शब्दर० । ज्योतिषोक्ते लग्नात् ३ द्वादशस्थाने च ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यय, क नुदि । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) अन्तःस्थादियुक्तः । क, व्याययति । नुदि प्रेरणे । इति दुर्गादासः ॥
व्यय, ञ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- उभ०-सक०-सेट् ।) ञ, व्ययति व्ययते । इति दुर्गादासः ॥
व्यय, त् क गतौ । त्यागे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) व्यययति । इति दुर्गादासः ॥
व्ययं, क्ली, (व्यय गतौ + अच् ।) लग्नात् द्बादश- स्यानम् । यथा, -- “लग्नं धनं भ्रातृबन्धुपुत्त्रशत्रुकलत्रकाः । मरणं धर्म्मकर्म्मायव्यया द्वादशराशयः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (व्ययति गच्छतीति । व्यय गतौ + अच् । नश्वरे, त्रि । यथा, मनुः । १ । १९ । “सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद्- व्ययम् ॥”)
व्ययः, पुं, (वि + इ + अच् ।) अर्थस्यापगमः । वित्तसमुत्सर्गः । इति शब्दरत्नावली ॥ खरच् इति पारस्यभाषा ॥ (यथा, मनुः । ९ । ११ । “अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् ॥” नाशः । यथा, भागवते । ४ । १ । ४९ । “ताविमौ वै भगवतो हरेवंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥” परित्यागः । दानम् । यथा, रघुः । १२ । २३ । “आत्मानं मुमुचे तस्मात् एकबेत्रव्ययेन सः ॥” बृहस्पतिचारगतवर्षविशेषः । यथा, वृहत्- संहितायाम् । ८ । ३६ । “पञ्चमं व्ययमुशन्ति शोभनं मन्मथप्रवलमुत्सवाकुलम् ॥” नामविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १६ । “अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसो व्ययः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-533-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यय" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें