🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:49:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यय

अर्थ: जाना, खर्च करना

संस्कृत: वित्तत्यागे गतौ च

अंग्रेज़ी: to spend, to do an expense, to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यय् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. व्ये धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. व्यय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. व्यय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — व्यय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, खर्च करना (वित्तत्यागे गतौ च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्ययतात् / व्ययताद् / व्ययतुव्ययताम्व्ययन्तु
मध्यमव्यय / व्ययतात् / व्ययताद्व्ययतम्व्ययत
उत्तमव्ययानिव्ययावव्ययाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्ययति · लट् (आत्मने.): व्ययते · लिट्: वव्याय · लिट् (आत्मने.): वव्यये · लुट्: व्ययिता · लुट् (आत्मने.): व्ययिता · लृट्: व्ययिष्यति · लृट् (आत्मने.): व्ययिष्यते · लोट्: व्ययतात् · लोट् (आत्मने.): व्ययताम् · लङ्: अव्ययत् · लङ् (आत्मने.): अव्ययत · विधिलिङ्: व्ययेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): व्ययेत · आशीर्लिङ्: व्यय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्ययिषीष्ट · लुङ्: अव्ययीत् · लुङ् (आत्मने.): अव्ययिष्ट · लृङ्: अव्ययिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अव्ययिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्ययन · ण्वुल्: व्यायकः · तृच्: व्ययिता · ण्यत्: व्याय्यः · तव्य: व्ययितव्यः · अनीयर्: व्ययनीयः · क्त: व्ययितः · क्तवतु: व्ययितवान् · शतृ: व्ययन् · स्य-शतृ: व्ययिष्यन् · शानच्: व्ययमानः · क्त्वा: व्ययित्वा · ल्यप्: प्रव्यय्य · तुमुन्: व्ययितुम् · णमुल्: व्यायम् · घञ्: व्यायः · क्तिन्: य्ति · क्वसु: य्य्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यय्
व्यय्
vyay
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
धन का ख़र्च (3.2.17)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. व्यय् cl. 1. P. Ā. व्ययति, ˚ते (rather Nom. fr. व्यय below), to expend, spend, waste, Bhaṭṭ.; Hit.; Subh.; cl. 10. P. व्यययति id., Dhātup. xxxv, 78; to go, move, ib.
2. व्यय् (v.l. for व्यप्) cl. 10. P. व्याययति, to throw, Dhātup. xxxii, 95.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यय् {vI.v} {c10c} U. (व्यययति-ते) 1 To go, move. --2 To expend, give away, bestow. {vII.v} {c1c} U. (व्ययति-ते) To go, move. {vIII.v} {c10c} U. (व्याययति-ते, also व्यापयति-ते) 1 To throw, cast. --2 To drive.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्ययव्यय् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्ये धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | व्यय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यय 📚 ➤ जाना, खर्च करना
संस्कृत: वित्तत्यागे गतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यय् 📚cl. 1. P. Ā. व्ययति, ˚ते (rather Nom. fr. व्यय below), to expend, spen…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें