🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:14:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्पर्श
sparśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(रोग से) पीड़ा देने वाला (3.2.14) स्प्रष्टा · उपतप्ता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्पर्श संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दो वस्तुओं का आपस में इतना पास पहुँचना कि उनके तलों का कुछ कुछ अंश आपस में सट या लग जाय । छूना ।
२. त्वगिंद्रिय का वह गुण जिसके कारण ऊपर पड़नेवाले दबाव या किसी चीज के सटने का ज्ञान होता है । नैयायिकों के अनुसार यह २४ प्रकार के गुणों में से एक है ।
३. त्वगिंद्रिय का विषय ।
४. पीड़ा । रोग । कष्ट । व्याधि ।
५. दान । भेंट ।
६. वायु ।
७. एक प्रकार का रतिबंध या आसन ।
८. व्याकरण में उच्चारण के आभ्यंतर प्रयत्न के चार भेदों में से 'स्पृष्ट' नामक भेद के अनुसार 'क' से लेकर 'म' तक के २५ व्यंजन जिनके उच्चारण में वागिंद्रिय का द्वार बंद रहता है ।
९. आकाश । व्योम (को॰) ।
१०. गुप्तचर । गूढ़ गुप्तचर । प्रच्छन्न जासूस । छिपा हुआ भेदिया (को॰) ।
११. ग्रहण या उपराग में सूर्य अथवा चंद्रमा पर छाया पड़ने का आरंभ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पर्श , ˚शन &c. See p. 1269.
स्पर्श mfn. touching (in अ-भूतल-स्प्˚, मनः-स्प्˚, q.v.)
स्पर्श m. (ifc. f(आ). ) touch, sense of touch (-तस् ind., e.g. स्पर्श-तः सुखं तत्, ‘that is pleasant to the touch’), contact (fig. applied to the beginning of an eclipse or to any astron. contact), Mn.; MBh.; VarBṛS. &c.
स्पर्श m. (in gram.) collective N. of the twenty-five consonants constituting the five classes from क् to म् (so-called because formed by complete contact of the organs of utterance; cf. स्थान and स्पृष्ट), Prāt.; ChUp.; BhP.
(in phil.) the quality of tangibility (which constitutes the skin's विषय, q.v.), IW. 68
any quality which is perceptible by touching any object (e.g. heat, cold, smoothness, softness &c.), MBh. &c.
feeling, sensation (e.g. सिरः-शूल-स्प्˚, ‘sensation of headache’), ŚBr. &c. &c.
pleasant feeling, MBh. v, 1366
unpleasant or morbid sensation, illness, Pāṇ. iii, 3, 16, Vārtt. 1, Pat.
air, wind, L.
(accord. to some) temperature, Nyāyad.
a kind of sexual union, L.
a gift, offering (see काक-स्प्˚ and स्प्˚-यज्ञ below)
w.r. for स्पश, a spy, MBh.; Śiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पर्शः 1 [स्पर्श्, स्पृश् वा-घञ्] Touch, contact (in all senses); तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नं Ś. 1. 28, 2. 7. --2 Contact (in astr). --3 Conflict, encounter. --4 Feeling. sensation, the sense of touch. --5 The quality of touch or tangibility, touch, the object or विषय of skin (त्वच्); स्पर्श गुणो वायुः T. S. --6 That which affects or influences, affection, seizure. --7 Disease, illness, disorder, distemper. --8 A consonant of any of the five classes of letters (from क् to म्); कादयो मांताः स्पर्शाः. --9 A gift, donation, presentation. --10 Air, wind. --11 The sky. --12 Sexual union. --13 A secret spy. --र्शा An unchaste woman. --Comp. --अज्ञ a. senseless, insensible. --इंद्रियं the organ or sense of touch. --उदय a. followed by a consonant. --उपलः, --मणिः a kind of jewel considered to be the same as ‘philosopher's stone’. --तन्मात्रं the subtile element of tangibility. --लज्जा the sensitive plant. --वेद्य a. to be apprehended by the sense of touch. --संचारिन् a. contagious, infectious. --स्नानं ablution at the entrance of the sun or moon into an eclipse. --स्पंदः, --स्यंदः a frog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1152-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पर्श, क ङ ग्रहणे । श्लेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, स्पर्शयते । इति दुर्गादासः ॥
स्पर्शः, पुं, (स्पृश स्पर्शने, स्पर्श ग्रहणे वा + घञ् ।) रुजा । दानम् । स्पर्शनम् । (यथा, उत्तर- रामचरिते । १ अङ्के । “विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःख- मिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च ॥”) स्पर्शकः । सम्परायः । प्रणिधिः । इति मेदिनी ॥ उपतप्ता । इत्यमरः । ३ । २ । १४ ॥ वर्गाक्षरम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भागवते । २ । ९ । ६ । “स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोत् द्विर्गदितं वचो विभुः । स्पर्शेषु यत् षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप ! यद्धनं विदुः ॥”) वायुः । इति केचित् ॥ कामिनां बन्धभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ कादिवर्गपञ्चकम् । यथा, -- “स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृतः ॥” इति श्रीभागवते ३ स्कन्धे १२ अध्यायः ॥ स्पर्शः कादिवर्गपञ्चकम् । इति तट्टीकायां श्रीधरस्यामी ॥ न्यायमते त्वगिन्द्रियग्राह्मगुण- [] विशेषः । त्वगुपकारकः । स च त्रिविधः । उष्णः । शीतः । अनुष्णाशीतः । पृथिव्याः स्पर्शः काठिन्यादिः पाकजः । जलपरमाणुस्पर्शः नित्यः । अन्यत्रानित्यः । वैशेषिकमते पार्थिव- परमाणुमात्रस्य पाकजस्पर्शः । नैयायिकमते तु द्व्यणुकादिस्पर्शोऽपि पाकजः । यथा, -- “स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः । अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात् स त्रिविधो मतः ॥ काठिन्यादिः क्षितावेव नित्यतादि च पूर्व्ववत् । एतेषां पाकजत्वन्तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् ॥ तत्रापि परमाणौ स्यात् पाको वैशेषिके नये । नैयायिकानान्तु नये द्व्यणुकादावपीष्यति ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ स्पर्शं निरूपयति । स्पर्श इति । उपकारक इति स्पर्शनप्रत्यक्षे स्पर्शः कारणमित्यर्थः । अनु- ष्णाशीतेति । पृथिव्या वायोः स्पर्शोऽनुष्णा- शीतः जलस्य शीतः । तेजस उष्णः । काठि- न्येति । कठिनसुकुमारस्पर्शः पृथिव्या एव इत्यर्थः । कठिनत्वादिकन्तु न संयोगनिष्ठो जातिविशेषः चक्षुर्ग्राह्यतापत्तेः । पूर्व्ववत् जल- तेजोवायुपरमाणुस्पर्शा नित्याः इत्यर्थः । तद्भिन्नाः स्पार्शास्त्वनित्या इत्यर्थः । एतेषां रूपरसगन्ध- स्पर्शानाम् । नान्यत्रेति । पृथिव्या हि रूपरस- गन्धस्पर्शपरावृत्तिः पाकरससंयोगादुपलभ्यते । न हि शतधापि ध्मायमाने जलादौ रूपादिकं परावर्त्तते नीरे सौकरमौष्णञ्च नयव्यतिरेका- भ्यामुपाधेरेवेति निलीयते पवनपृथिव्योः शीत- स्पर्शादिवत् पृथिवीष्वपि मध्ये परमाणावेव रूपादीनां पाकः इति वैशेषिका वदन्ति । नैयायिकानामिति नैयायिकानां मते द्व्यणु- कादौ अवयविन्यपि पाको भवति । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ * ॥ पुराणमते एकादशविधस्पर्शो यथा । उष्णः १ शीतः २ सुखः ३ दुःखः ४ स्निग्धः ५ विशदः ६ खरः ७ मृदुः ८ श्लक्ष्णः ९ लघुः १० गुरुः ११ । इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥ कठिनः । इति तत्रैव आश्वमेधिकपर्व्व ॥ आचमनाङ्गस्पर्शनं आचमनशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ उच्छिष्टस्य स्पर्श- निषेधो यथा, -- “न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रगोब्राह्मणा- नलान् । न चानलं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे । १६ । ३५ ॥ अथ उच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शप्रायश्चित्तम् । आपस्तम्बः । “भुक्तोच्छिष्टस्त्वनाचान्तश्चाण्डालैः श्वपचेन वा । प्रमादात् स्पर्शनं गच्छेत् तत्र कुर्य्याद्विशीधनम् ॥ गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत् । त्रिरात्रोप्रोषिता भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ भुक्तोच्छिष्टोऽन्त्यजैः स्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् । अर्द्धोच्छिष्टे स्मृतः पादः पाद आमाशने तथा ॥” [] प्राजापत्यं ज्ञाने । अर
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्पर्श" आता है (24)
छुप स्पर्शस्पृष्टि छूने की क्रिया । स्पर्शअभिमर्श स्पर्श । संपर्कअपमर्श स्पर्शअवमर्श स्पर्श । संपर्कपंचगुण शब्द, स्पर्श, रूप रस तथा गंध—ये पाँच गुणपरिमिलन स्पर्श । छूनाप्रतीत्यसमुत्पाद बौद्धों के अनुसार अविद्या, संस्कार, विज्ञान, अमरूप, षडायतन, स्पर्श, वे…छुत छूने का भाव । स्पर्श । संसर्ग । छुवाव । यौ॰—छुआ छूत ।छूत छातपरस छूना । छूने की क्रिया या भाव । स्पर्शस्पूश स्पर्श । संपर्कटकटोहन टटोलकर देखने की क्रिया । स्पर्शगुण किसी वस्तु में पाई जानेवाली वह बात जिसके द्वारा वह दूसरी वस्तु से पहचा…धमनी शरीर के भीतर की वह छोटी या बड़ी नली जिसमें रक्त आदि का संचार होता रहता…मूर्त्त जिसका कुछ रूप या आकार हो । साकार । विशेष—नैयायिकों के मत से पृथ्वी, जल…पृक्ति संबंध । लगावतन्मात्र सांख्य के अनुसार पंचभूतों का अविशेष मूल । पंचभूतों का आदि, अमिश्र और स…सूक्ष्मभूत आकाशादि शुद्ध भूत जिनका पंचीकरण न हुआ हो । विशेष—सांख्य के अनुसार पंचत…पंचतन्मात्र सांख्य में पाँच स्थूल महाभूतों के कारणरूप, सूक्ष्म महाभूत जो अतींद्रिय…परिशीलन विषय को खूब सोचते हुए पढ़ना । सब बातों या अंगों को सोच समझकर पढ़ना । म…मसलन मसलने का कार्य या स्थिति । रगड़ने का भावपुदगल जैनशास्त्रानुसार ६ द्रव्यों में से एक । जगत् के रूपवान् जड़ पदार्थ । स…बहिर्रति केशव के अनुसार रति के दो भेदों में एक । बाहरी रति या समागम जिसके अंतर्…विशेष—मम्मट ने अपने ग्रंथ काव्यप्रकाश में इसका विवरण दिया है । इसके तीन भेद कहे गए…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें