🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:11:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विसर्ग
visarga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विसर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दान ।
२. त्याग ।
३. मल का त्याग करना । शौच ।
४. व्याकरण के अनुसार एक वर्ण जिसमें ऊपर नीचे दो बिंदु होते हैं और जिनका उच्चारण प्रायः अर्ध ह् के समान होता है । इसका रूप यह (:) होता है ।
५. सूर्य का एक अयन ।
६. मोक्ष ।
७. मृत्यु ।
८. प्रलय ।
९. वियोग । विछोह ।
१०. दीप्ति । चमक ।
११. सूर्य का दक्षिणायन । वर्षा, शरद और हेमंत ये तीनों ऋतुएँ ।
१२. भेजना । प्रेषण । विसर्जन । (को॰) ।
१३. गिराना । उड़ेलना । बूँद बूंद करके गिराना (को॰) ।
१४. क्षेपण । डालना । फैंकना (को॰) ।
१५. निर्माण । रचना (को॰) ।
१६. शिश्न (को॰) ।
१७. सृष्टि का व्यापार (को॰) ।
१८. शिव का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-सर्ग , वि-सर्जन. See p. 1001.
वि-सर्ग m. sending forth, letting go, liberation, emission, discharge, GṛŚrS.; MBh. &c.
voiding, evacuation (of excrement), ŚBr.; MBh.; Suśr.
opening (of the closed hand), KātyŚr.
getting rid of, sending away, dismissal, rejection, Mn.; MBh. &c.
letting loose i.e. driving out (cows; see गो-विस्˚)
final emancipation, exemption from worldly existence, BhP.
cessation, end, RV.; GṛS.
end of the annual course of the sun, Car.
destruction of the world, BhP.
giving, granting, bestowal, Mn.; MBh. &c.
scattering, hurling, throwing, shooting, casting (also of glances), MBh.; Ragh.; BhP.
producing, creating (esp. secondary creation or creation in detail by Puruṣa; see under सर्ग), Bhag.; BhP.
creation (in the concrete sense), product, offspring, Hariv.; BhP.
‘producer’, cause, BhP.
membrum virile, ib.
the sun's southern course, L.
separation, parting, W. (cf. -चुम्बन)
light, splendour, ib.
N. of a symbol in grammar (= वि-सर्जनीय, which is the older term See below), Pāṇ., Sch.; Śrutab.; MBh.; BhP.
N. of Śiva, MBh. xiii, 1241
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1000,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विसर्गः 1 Sending forth, emission. --2 Shedding, pouring down, dropping; R. 16. 38. --3 Casting, discharge. --4 Giving away, a gift, donation; आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव R. 4. 86 (where the word means ‘pouring down’ also). --5 Sending away, dismissal. --6 Creation, creating. --7 Ahandonment, relinquishment. --8 Voiding, evacuation; as in पुरीषविसग --9 Departure, separation. --10 Final beatitude. --11 Light, splendour. --12 A symbol in writing, representing a distinct hard aspiration and [] marked by two perpendicular dots (H). --13 The southern course of the sun. --14 The penis.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विसर्ग पु० वि + सृज--घञ् । १ दाने २ त्यागे ३ मलत्यागे ४ विसर्जनीयाख्ये ५ वर्णभेदे ६ सूर्य्यस्यायनभेदे ७ मोक्षे हला० । ८ प्रलये ९ विशेषसृष्टौ शब्दरला० “विश्वसर्गविस- र्गादिनवलक्षणलक्षितमिति” श्रीधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4937,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विसर्गः, पुं, (वि + सृज + घञ् ।) दानम् । (यथा, रघुवंशे । ४ । ८६ । “आदानं हि विसर्गाय सतां जलमुचामिव ॥”) व्यागः । (यथा, महाभारते । १ । ३२ । १३ । [] “नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्व्वध्यमानः समन्ततः ॥”) मलनिर्गमः । विसर्ज्जनीयः । (यथा, भाग- वते । ६ । ८ । १० । “सविसर्गं फडन्तं तत् सर्व्वदिक्षु विनिर्द्दिशेत् ॥”) सूर्य्यस्यायनभेदः । इति मेदिनी । गे, ५० ॥ मोक्षः । इति हलायुधः ॥ विसृष्टः । इति शब्दरत्नावली ॥ विशेषसृष्टिः । यथा, -- “पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामयः । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद्बीजं चराचरम् ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ विसर्ज्जनीयस्य पर्य्यायः । “अः सर्गो रसना वक्त्रं विसर्गश्च द्बिबिन्दुकः । नादोऽर्द्धेन्दुरर्द्धमात्रा कला राशी सदाशिवः । अनुच्चार्य्या तुरीया च विश्वमातृकला परा ॥” इति बीजाभिधानम् ॥ अपि च । “अः कण्ठको महासेनः कला पूर्णामृता हरिः । इच्छा भद्रा गणेशश्च रतिविद्यामुखी सुखम् ॥ द्विबिन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः । द्विजिह्वः कुण्डलं वक्रं सर्गः शक्तिर्निशाकरः । सुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः ॥” इति बीजवर्णाभिधानान्तरम् ॥ अन्यच्च । “विसर्गः सर्गमाख्यातो वियद्विषयमासनः । अनिरुद्धो महेशानि कालज्ञोऽपि रमापि च ॥” इति वर्णाभिधानम् ॥ (प्रयोगः । यथा, भागवते । १ । ५ । ११ । “तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-461-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विसर्ग" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें