🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:14:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्वपण
nirvapaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्वपण १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ निर्वपणी]
१. तर्पण संबंधी ।
२. देनेवाला [को॰] ।
निर्वपण २ संज्ञा पुं॰
१. तर्पण ।
२. देना । दान । प्रदान ।
३. वितरण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚वपण n. pouring out, sprinkling, scattering, KātyŚr.
offering (esp. the funeral oblation or libation), Mn.; MBh. &c.
that by which a libation is made (as a ladle or vessel), ŚBr.
gift, donation, alms, BhP.
निर्-˚वपण mfn. relating to libations, Gṛhyās.
(ifc.) scattering, pouring out, bestowing, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (557,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्वपण a. (णी) 1 Relating to oblations. --2 Pouring out, scattering. --3 Giving, bestowing. --णं 1 Pouring out, offering. --2 Particularly, the presentation of funeral offerings to the Manes, a libation; [] Ms. 3. 248, 260. --3 Bestowing presents. --4 Gift, donation. --5 A vessel (ladle &c.) for pouring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0635-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्वपण न० निर् + वप--भावे ल्युट् । १ दाने २ अन्नादीनां संविभागे च । “परिस्तरणपात्रसंसादनप्रोक्षणाज्यनिर्व- पणाधिश्रयणानि” कात्या० श्रौ० ८ । २ । १ । “अनयैवा- वृता कार्य्यं पिण्डनिर्वपणं सुतैः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4102,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्व्वपणं, क्ली, (निर् + वप + भावे ल्युट् ।) दानम् । इत्यमरः । २ । ७ । ३० ॥ (यथा, मनुः । ३ । २४८ । “अनयैवावृता कार्य्यं पिण्डनिर्व्वपणं सुतैः ॥” पिण्डदानम् । यथा, तत्रैव । ३ । २६० । “एवं निर्व्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् । गां विप्रमजमग्निं वा प्राशयेसु वा क्षिपेत् ॥” यथा च गोः रामायणे । ६ । १०८ । ४२ । “एषा मन्दाकिनी पुण्या नदी सुविमलोदका । पितुर्निर्व्वपणं यत्र मया मूलफलैः कृतम् ॥” पिण्डः । यथा, महाभारते । १३ । ८४ । १४ । “तत् समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्व्वकर्म्म समाहितः । दातुं निर्व्वपणं सम्यक् यथावदहमारभम् ॥” अन्नादिसंविभागः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, भागवते । ५ । १२ । १२ । “रहूगणैतत् तपसा न याति न चेज्यया निर्व्वपणाद् गृहाद् वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-896-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें