🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दंड
daṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दण्ड m. (= δένδρο-ν -v, hence cognate with दारु and √ दॄ) (n. [cf. इक्षु-] g. अर्धर्चादि) a stick, staff, rod, pole, cudgel, club, RV. &c. (staff given at investiture with the sacred thread, ŚBr. &c.; ‘penis [with वैतस]’, xi, 5, 1, 1; ‘trunk’, see शुण्डा-; ‘arm’ or ‘leg’, see दोर्-, बाहु-; ‘tusk’, see दंष्ट्रा-)
= ˚डकासन, BṛNārP. xxxi, 115 (n.)
a stalk, stem (of a tree; cf. इक्षु-, उद्-, खर-), MBh. ii, 2390
the staff of a banner, 2079; iv, xiv
the handle (of a ladle, sauce-pan, fly-flap, parasol &c.), AitBr.; ŚBr. &c.
the steam of a plough, L.
‘a mast’, see महादण्ड-धर
the cross-bar of a lute which holds the strings, ŚāṅkhŚr. xvii
the stick with which a lute is played, L.
a churning-stick (cf. ˚डाहत), L.
a pole as a measure of length (= 4 Hastas), VarBṛS. xxiv, 9; MārkP. il
N. of a measure of time (= 60 Vi-kalās), BrahmaP. ii; VarP.; BhavP.
N. of a staff-like appearance in the sky (‘N. of a planet’, L.; cf. -भास), VarBṛS.
N. of a constellation, xx, 2; VarBṛ.; Laghuj.
a form of military array (cf. -व्युह), L.
a line (cf. -पात)
a staff or sceptre as a symbol of power and sovereignty (cf. न्यस्त-), application of power, violence, Mn. vii f.; MBh.
power over (gen. or in comp.), control, restraint (cf. वाग्-, मनो-, काय- [कर्म-, MārkP. xli, 22]; त्रि-दण्डिन्), Subh.
embodied power, army (कोश-,du. ‘treasure and army’, Mn. ix, 294; MBh.; Kir. ii, 12), Mn. vii; Ragh. xvii, 62
the rod as a symbol of judicial authority and punishment, punishment (corporal, verbal, and fiscal; chastisement and imprisonment, reprimand, fine), TāṇḍyaBr. xvii, 1 Mn.; MBh. &c. (cf. गुप्त & गूढ-)
pride, L.
दण्ड m. a horse, L.
Punishment (son of Dharma and Kriyā, VP. i, 7, 27; MārkP. l)
Yama, L.
Śiva, MBh. xii, 10361
N. of an attendant of the Sun, iii, 198
(g. शिवादि and शौनकादि) N. of a man with the patr. Aupara, MaitrS. iii, 8, 7; TS. vi, 2, 9, 4
of a prince slain by Arjuna (brother of -धर, identified with the Asura Krodha-hantṛ), MBh. i f., viii
of a Rakṣas, R. vii, 5, 39
See ˚ओडक
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (466,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दण्ड दण्डपातने दमने च अद० चुरा० उभ० सक० सेट् । दण्डयति ते अददण्डत्--त । दण्डः दण्ड्यः दण्डनीयः दण्डितः । ग्रहणपूर्वकशासने द्विक० । “प्रजाः शतं दण्डयति राजा । दुहा० गोणे कर्म्मणि लकारादयः । गर्गाः शतं दण्ड्यन्ते । दण्डशब्दे उदा० “अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्” मनुः ।
दण्ड पुंन० दण्ड--अच् कर्म्मणि पुंसि घ वा दमेर्डो वा । १ लगुडे (लाटि) ख्याते पदार्थे २ विप्रदण्डोद्यमे “कृच्छ्र मतिकृच्छ्रं निपातने । “परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैव निपातयेत्” मनुः । दण्डघारणगुणाः “स्खलतः संप्रतिष्ठानं शत्रूणाञ्च निषेधनम् । अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम्” वैद्यकम् । भिन्दिपालाङ्गदण्डलक्षणं हेमा० प० लक्षणसमुच्च- योक्तं भिन्दिपालशब्दे वक्ष्यते तदनुसारेणान्योऽपि दण्डो विधेयः । छत्राङ्गदण्डस्तु “समवृत्तदण्डयुक्तम्” वृ० स० ७४ अ० उक्तः । चामराङ्गदण्डस्तु तत्रैव ७२ अ० उक्तो यथा “अध्वर्द्धहस्तप्रमितोऽस्य दण्डो हस्तोऽथ वा रत्निसमीऽथवान्यः । काष्ठाच्छुभात् काञ्चनरूप्यगुप्ताद् रत्नैर्विचित्रैश्च हिताय राज्ञाम्” । ब्रह्मचारिधार्य्ये काष्ठमये लगुडाकारे २ पदार्थे, वर्णभेदेन तत्प्रमाणादि मनुनोक्तं यथा “व्राह्मणो वेल्वपालाशौ- क्षत्रियो वाटखादिरौ । पैलवौदुम्बरौ वैश्यो दण्डा- नर्हन्ति धर्मतः । केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्य्यः प्रमाणतः । ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः । ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः । प्रतिगृह्ये- प्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परी- त्याग्निं चरेद्भैक्षं यथाविधि” । संन्यासिनां दण्डधारणे विशेषादि नि० सि० उक्तो यथा “हारीतः “कुटीचको बहूदको हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात् स उत्तमः” । आद्यः पुत्रादिना कुटिं कारयित्वा तत्र गृहे वा वसन् काषाय वासाः शिखोपवीतत्रिदण्डवान् बन्धुषु स्वगृहे वा भुञ्जान आत्मज्ञो भवेत् एतदत्यन्ताशक्तपरम् द्वितीयस्तु बन्धून् हित्वा सप्तागाराणि भैक्षं चरन् पूर्वोक्तवेषः स्योत् । हंसस्तु पूर्वोक्तवेषोऽप्येकदण्डः “एकन्तु वैणवं दण्डं घारयेन्नित्यमादरादिति” स्कान्दात् विष्णुरपि “यज्ञोप- वीतं दण्डं च वस्त्रं जन्तुनिवारणम् । तावान् परि- ग्रहः प्रोक्तो नान्यो हंसपरिग्रहः” । चतुर्थोऽपि स्कान्दे “परहंसस्त्रिदण्डं च रज्जु” गोबालनिर्मि- ताम् । शिखां यज्ञोपवीतं च नित्यं कर्म परित्यजेत् । अयमप्येकदण्डः एव । ये तु शिखोपवीतादित्याग- निषेघास्ते कुटीचकादिपराः । यत्तु मेधातिथिंः “यावन्न स्युस्त्रयो दण्डास्तावदेकेन वर्त्तयेदिति” [] तदपि तत्परमेव । यच्चात्रिः “चतुर्धा भिक्षवः प्रोक्ताः सर्वे चैव त्रिदण्डिनः” इति तद्वाग्दण्डादिपरं न यष्टिपरम् “वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डीति चोच्यते” मनूक्तेः । तस्मात् परमहंसस्यैकदण्ड एव । सोऽप्यविदुषः विदुषस्तु सोऽपि नास्ति “न दण्डं न शिखां नाच्छादनं न भैक्षं चरति परमहंस” इति महोपनिषदुक्तेः “ज्ञानमेवास्य दण्ड” इति वाक्यशेषाञ्च यत्तु यमः “काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान् घोरान् महारौरवसं- ज्ञकानिति” तद्वैराग्यं विना जीवनार्थकृतसन्न्यासपरम् “एकदण्डं समाश्रित्य जीवन्ति बहवी नराः । नरके रौरवे घोरे कर्मत्यानात् पतन्ति ते” इति स्मृतेः यच्चाश्व- मेधिके “एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखामुण्डित एव वा । काषायमात्रसारोऽपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिरेति” तस्यापि पूर्वोक्तव्यवस्था ज्ञेया” । भावे अच् । ३ दमने “वाग्दण्डश्च मनोदण्डः कायदण्ड- स्तथैव च” मनुः । “शरणागतसंत
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दण्ड, त् क तत्पाते । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) तत्पातस्तद्दण्डपातनम् । क, दण्डयति दण्डापयति अपराधिनं राजा । इति दुर्गादासः ॥
दण्डः, पुं क्ली, (दण्डयति अनेनेति । दण्ड + घञ् । यद्बा, दाम्यत्यनेनेति । दम् + “ञमन्तात् डः ।” उणां १ । ११३ । इति डः ।) लगुडः । इत्य- मरः । ३ । ३ । ४१ ॥ (यथा, हठयोगप्रदी- पिकायाम् । ३ । ११ । “यथा दण्डहतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते ॥”) तस्य धारणगुणाः । स्खलतः संप्रतिष्ठानत्वम् । शत्रुनिषेधनत्वम् । अवष्टम्भनत्वम् । आयुष्य- त्वम् । भयघ्नत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, चिकित्सितस्थाने चतुर्व्विंशेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् । “पुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम् । श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते ॥ सत्त्वोत्साहबलस्थैर्य्यधैर्य्यवीर्य्यविवर्द्धनम् । अवष्टम्भकरञ्चापि भयघ्नं दण्डधारणम् ॥”) शरणागतरक्षणादि । यथा, -- “शरणागतसंत्राणं भूतानामप्यहिंसनम् । बहिर्वेदि च यद्दानं दण्डमित्यभिधीयते ॥” इति मोक्षधर्म्मः ॥ (दण्डाकारत्वात् छत्त्रादीनामङ्गविशेषः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ७३ । ४, ६ । “युवराजनृपतिपत्न्याः सेनापतिदण्डनायका- नाञ्च । दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः समपञ्चकृतार्द्धविस्तारः ॥” “अन्येषाञ्च नराणां शीतातपवारणन्तु चतुर- स्रम् । समवृत्तदण्डयुक्तं छत्त्रं कार्य्यं तु विप्राणाम् ॥” चामरादीनामङ्गविशेषश्च । यथा, तत्रैव । ७२ । ३-४ । “अध्यर्धहस्तप्रमितोऽस्य दण्डेः हस्तोऽथवारत्निसमोऽथवान्यः । काष्ठाच्छुभात् काञ्चनरूप्यगुप्तात् रत्नैर्विचित्रैश्च हिताय राज्ञाम् ॥ षष्ट्यातपत्राङ्कुशवेत्रचाप- वितानकुन्तध्वजचामराणाम् । व्यापीततन्त्रीमधुकृष्णवर्णा वर्णक्रमेणैव हिताय दण्डाः ॥” ब्रह्मचारिधार्य्यलगुडाकारपदार्थः । यथा, देवी- भागवते । १ । १९ । ३१ । शुकं प्रति जनक- स्योक्तिः । “दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च । तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वान वा ॥” [] वर्णभेदेन तत्प्रमाणादिकमुक्तम् । यथा, मनौ । २ । ४५-४७ । “ब्राह्मणो वैल्वपालाशौ क्षत्त्रियो वटखादिरौ । पैलवौदुम्बरौ वैश्वो दण्डानर्हन्ति धर्म्मतः ॥ केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्य्यः प्रमाणतः । ललाटसम्मितोराज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥ ऋजवस्ते तु सर्व्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः ॥” बाणनिक्षेपकालीन स्थानविशेषे, क्ली । यथा, आग्नेयधनुर्व्वेदे । “तिर्य्यग्भूतो भवेद्बामो दक्षिणेऽपि भवेदृजुः । गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ ॥ स्थानं दण्डं भवेदेतत् द्वादशाङ्गुलमायतम् ॥”)
दण्डः, पुं, (दण्डयत्यपराधिनमनेनेति । दण्ड + घञ् । यद्बा, दाम्यति शान्तं करोत्यनेन । दम + डः ।) राज्ञां चतुर्थोपायः । (यथा, देवी- भागवते । १ । १७ । ३ । “विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल । धर्म्मे न वर्त्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद् यदि ॥”) स च त्रिविधः । वधः अर्थग्रहणं बन्धन- ताडनादिश्च । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥ तत्- पर्य्यायः । साहसम् २ दमः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । २१ । (दण्ड + भावे घञ् । दमनम् । (यथा, मनुः । १२ । १० । “वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ॥” दण्ड इवाचरतीति । दण्ड + क्विप् । ततो भावे घञ् ।) ऊर्द्ध्वस्थितिः । दाँडान इति भाषा । इति सारसुन्दरी ॥ व्यूहभेदः । (अस्य लक्षण- भेदादिकं यथा, अग्निपुराणे २४१ अध्याये । “मण्डलासंहतौ भागौ दण्डास्ते बहुधा शृणु । तिर्य्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्यात् भोगोऽन्या वृत्ति- रेव च ॥ मण्डलः सर्व्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः । प्रदरो दृढकोऽसह्यश्चापो वैकुक्षिरेव च ॥ प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्च श्येनो विजयसञ्जयौ । विशालो विजयः सूची स्थूणा कर्णचमूमुखौ ॥ सर्पाख्यो वलयश्चैव दण्डभेदाश्च दुर्ज्ज
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दण्ड" आता है (25)
साति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ शासन । दंडकरवालिका छोटा डंडा । यष्टि । लगुड़ । दंडजजिया दंड़ताजीर सजा । दंड़दंडकर्म दंड देने का काम । दंड । सजादमथ आत्मानियंत्रण या दमन । दमरंभ बाँसअत्यय मृत्यु । ध्वंस । नाशवेत्र बेंतस्कंध कंधा । मोढ़ानिग्रह रोक । अवरोधशिष्टि आज्ञा । अनुशासन । हुकूमतनिमित्तकारण वह जिसकी सहायता और कर्तृत्व से कोई वस्तु बने । जैसे, घड़े के बनने के न…पुनःसंस्कार फिर से किया जानेवाला संस्कार । उपनयन आदि संस्कार जो फिर से किए जायँ । …ईठी भाला । बरछाडंड डंडा । सोंटाताजन कोड़ा । चाबुकसायत एक घंटे या ढाई घडी़ का समयचट्टी टिकान । पड़ाव मंजिलतंबीह ऐसी मूचना या क्रिया आदि जिसके कारण कोई मनुष्य आगे के लिये सावधान रहे ।…तदारक खोई हुई चीज या आगे हुए अपराधी आदि की खोज या किसी दुर्घटना आदि के संबंध…बल्ला लकड़ी की लंबी, सीधी और मोटी छड़ या लट्ठा । डंडे के आकार का लबा मोटा टु…सियासत देश का शासन प्रबंध तथा व्यवस्थाशास्त्रि शासनडिसीप्लिन नियम या कायदे का अनुसार चलने की शिक्षा या भाव । अनुशासन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें