🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:58:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निग्रह
nigraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसका उलटा (दण्ड/रोक) (3.2.13)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोक । अवरोध ।
२. दमन ।
३. चिकित्सा । रोकने का उपाय ।
४. दंड ।
५. पीड़न । सताना ।
६. बंधन ।
७. भर्त्सन । डाँट । फटकर ।
८. सीमा । हद ।
९. विष्णु ।
१०. शिव ।
११. चित्तवृत्ति का निरोध (को॰) ।
१२. अतिलंघन (को॰) ।
१३. दे॰ निग्रहस्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚ग्रह m. keeping down or back, restraining, binding, coercion, suppression, subjugation, Mn.; MBh. &c.
defeat, overthrow, destruction, Kāv.
seizing, catching, arresting, holding fast, MBh.; R. &c.
suppression of an illness i.e. healing, cure, Suśr.
confinement, imprisonment, any punishment or chastisement, Mn.; MBh.; R.; Pañc. &c. (वधनिग्र्˚, pain of death, Kathās.)
reprimand, blame, L.
aversion, ill-will, dislike, disgust, L.
anything for catching hold of, a handle (ifc. f(आ). ), Suśr.
a place or occasion for being caught hold of, (esp. in Nyāya phil.) an occasion for refutation, a weak point in an argument or fault in a syllogism (cf. -स्थान)
a boundary, limit, L.
N. of Śiva and Viṣṇu-Kṛṣṇa, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (546,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निग्रहः 1 Keeping in check, restraint, curbing, subjection; as in इंद्रियनिग्रह Ms. 6. 92; Y. 1. 222; Bh. 1. 66, Bg. 6. 34. --2 Suppression, obstruction, putting down; Ms. 6. 71. --3 Overtaking, capturing, arresting; त्वन्निग्रहे तुवरगात्रि न मे प्रयत्नः Mk. 1. 22; Śi. 2. 88. --4 Confinement, imprisonment. --5 Defeat, overthrow, vanquishing. --6 Dispelling, destruction, removing; R. 9. 25, 15. 6; Ku. 5. 53. --7 Arresting of disease, cure. --8 Punishment (opp. अनुग्रह); निग्रहानुग्रहस्य कर्ता Pt. 1; निग्रहोऽप्ययमनुग्रहीकृतः R. 11. 90, 55; 12. 52, 63. --9 Rebuke, reprimand, blame. --10 Aver. sion, dislike, disgust. --11 (In Nyāya phil.) A flaw in an argument, a fault in a syllogism (by which a disputant is put down in argument); cf. Mu. 5. 10. --12 A handle. --13 A limit, boundary. --14 The Supreme being. --Comp. --स्थानं the reason of defeat, unfitness to be argued with, one of the 16 categories of the Naiyāyikas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निग्रह पु० नि + ग्रह--अप् । १ भर्त्सने २ सीमायाम् ३ बन्धने ४ अनुग्रहाभावे ५ चिकित्सायां निषिद्धे प्रवृत्तस्य ६ तिर- स्कारे ७ मारणे प्रवृत्तिवारणय ८ रोधे च निरोधरूप योगेन अभ्यासवैराग्यां ९ मनसोनिरोधे “निग्र- हानुग्रहे शक्तः प्रभुरित्यभिधीयते” । “तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्” गीता । १० परमेश्वरे पु० “प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रः” विष्णुसं० । “सर्वं प्रलये निगृह्णातीति निग्रहः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4059,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निग्रहः, पुं, (नियमेन ग्रहणमिति । नि + ग्रह + “ग्रहवृद्रिति ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) अनुग्रहाभावः । इत्यमरः । ३ । २ । ३१ ॥ (यथा, मनुः । ७ । १७५ । “निग्रहं प्रकृतीनाञ्च कुर्य्याद् योऽरिबलस्य च । उपसेवेत तं नित्यं सर्व्वयत्नैर्गुरुं यथा ॥”) बन्धनम् । (यथा, महाभारते । १ । १ । १७४ । “यदाश्रौषं कर्णदुर्य्योधनाभ्यां बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य ॥”) भर्त्सनम् । सीमा । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ (निराकरणम् । यथा, रघुः । ९ । २५ । “दिनमुखानि रविर्हिमनिग्रहै- र्व्विमलयन् मलयन्नगमत्यजत् ॥” दण्डः । यथा, रघुः । ११ । ५५ । “ते चतुर्थसहितास्त्रयो बभुः सूनवो नवबधपरिग्रहात् । [] सामदानविधिभेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ॥”) चिकित्सा । इति राजनिर्घण्टः ॥ विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ९४ । “प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥” (“सर्व्वं प्रलये निगृह्णातीति निग्रहः ।” इति शाङ्करभाष्यम् ॥ महादेवः । इति महाभार- तम् । १३ । १७ । ६४ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-877-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निग्रह" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें