🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दमन
damana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दमन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दबाने या रोकने की क्रिया ।
२. दंड जो किसी को दबाने के लिये दिया जाता है ।
३. इंद्रियों की चंचलता को रोकना । निग्रह । दम ।
४. विष्णु ।
५. महादेव । शिव ।
६. एक ऋषि का नाम । दमयंती इन्हीं के यहाँ उत्पन्न हुई थी । उ॰— पटरानी सों के मता, लै परिजन कछु साथ । आश्रम गयो नरेश तब जहाँ दमन मुनिनाथ ।—गुमान (शब्द॰) ।
७. एक राक्षास का नाम । उ॰— दमन नाम निश्चर अति घोरा । गर्जन भाषत बचन कठोरा ।—रामाश्व- मेध (शब्द॰) ।
८. दोना ।
९. कुंद । १० योद्धा । युद्धकर्ता । सैनिक (को॰) ।
१३. हरिभक्तिविलास में वर्णित एक पूजनोत्सव जिसमें चैत्र शुक्ल द्वादशी को विष्णु को दोना समर्पित क्रिया जाता है ।
दमन २ वि॰
१. दमन करनेवाला । दमनकर्ता ।
२. शांत [को॰] ।
दमन पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दमयन्ती] दे॰ दमयंती । उ॰— दमनदी नलहि जो हंस मेरावा । तुम्ह हिरामन नावँ कहावा ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमन mf(ई)n. ifc. taming, subduing, overpowering, MBh. viii; Bhartṛ.
self-controlled, passionless, L.
दमन m. a tamer of horses, charioteer, BhP. iv, 26, 2
(g. नन्द्य्-आदि) Artemisia indica, Mantram. xxiii
N. of a Samādhi, Kāraṇḍ. xvii, 18
of Yāmāyana (author of RV. x, 16), RAnukr.
of a son of Vasu-deva by Rohiṇī, Hariv. 1951
of a Brahmarṣi, Nal. i, 6; VāyuP. i, 23, 115
of a son of Bharadvāja, KāśīKh. lxxiv
of an old king, MBh. i, 224
of a Vidarbha king, Nal. i, 9
दमन n. taming, subduing, punishing, MBh.; R.; Śak.; BhP.; BrahmavP.
self-restraint, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमन a. (नी f.) [दम् भावे ल्युट्] 1 Taming, subduing, overpowering, conquering, defeating; जामदग्न्यस्य दमने नैवं निर्वक्तुमर्हसि U. 5. 32; Bh. 3. 89; so सर्वदमन, अरिदमन &c. --2 Tranquil, passionless. --नः 1 A charioteer. --2 A warrior. --3 The Kunda plant. --4 An epithet of Viṣṇu. --नं 1 Taming, subjugation, curbing, restraint. --2 Punishing, chastising; दुर्दांतानां दमनविधयः क्षत्रियेष्वायतंते Mv. 3. 34. --3 Self-restraint. --4 Slaying, killing; U. 5. 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमन न० दम--भावे ल्युट् । १ दण्डे २ इन्द्रियादीनां बाह्यवृत्ति- निरोधे । कर्त्तरि अच् । (दोना) ख्याते ३ पुष्पचामरे पुष्प- प्रधाने वृक्षभेदे “दमनस्तु रसे तिक्तो हृद्यो वृष्यः सुग- न्धिकः । ग्रहणीविषकुष्ठास्रच्छेदकण्डूत्रिदोषजित्” भावप्र० । दमनारोपणोत्सवश्च नि० सि० उक्तो यथा “चैत्रशुक्लद्वादश्यां दमनोत्सवः “द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः । वौधायनादिभिः प्रोक्तः कर्त्तव्यः प्रतिवत्सरमिति” रामा- र्चनचन्द्रिकोक्तेः “ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तन्तु- पूजनम् । चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाणी व्रजत्यधः” इति तत्रैव पाद्मवचनाच्च । शिवभक्तादिभिस्तु चतुर्दश्यादौ कार्य्यः “तत्र स्यात् स्वीयतिथिषु वह्न्यादेर्दमनार्पणम्” इति तत्रैवीक्तेः । ज्योतिःप्रकाशेऽपि “स्वस्वदेवप्रतिष्ठायां मन्त्रसंग्रहणे तथा । पवित्रदमनारोपे ग्राह्या तत्तत्तिथि- र्वुधैः” । तिथयस्तु “वह्निर्विरिञ्चिर्निरिजा गणेशः [] फणी विशाखो दिनकृन्महेशः । दुर्गान्तको विश्वहरिः स्मरश्च शर्वः शशी चेति तिथीषु पूज्याः” इत्युक्ताः आगमोक्तदीक्षावतो दमनरीपणविधिः रामार्चनचन्द्रिका- याम् । तद्विधिस्तत्रैव दृश्यः । ४ उपशान्ते ५ वीरे शब्दर० । ६ कुन्दवृक्षे राजनि० । ७ ऋषिभेदे दमयन्तीशब्दे दृश्यम् । “यद्वरात् भीमस्य नृपस्य दमयन्तीकन्यावरलाभः । “दमनादमानाक् प्रसेदुषस्तनयां तथ्यगिरस्तपोधनात् । वरमाप” नैष० । दमयति--दम--णिच्--ल्यु । ८ शासनकर्त्तरि त्रि० दुष्टदमनः सर्वदमन इत्यादि । ९ विदर्भाधिपभीम- नृपसुतभेदे च दमयन्तीशब्दे दृश्यम् । स्वाधिकारात्- प्रमाद्यन्तीः प्रजाः दमयितुं शीलमस्य युच् । १० परमेश्वरे । “मरीचिर्दमनो हंसः” विष्णुस० । “वैवस्वतादिरूपेण दम- यितृत्वात् वा” भाष्योक्तेस्तथात्वम् । भावे ल्युट् । ११ दमने न० “न्यस्य दुष्टदमनक्षमं हरिम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3469-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमनं, क्ली, (दम + भावे ल्युट् ।) दण्डः । यथा, “अत्युच्छ्रितस्य दमनमुचितञ्च श्रुतौ श्रुतम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
दमनः, पुं, (दाम्यतीति । दम + ल्युः ।) पुष्प- विशेषः । दोना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पुष्पचामरः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, “दमनस्तु वरस्तिक्तो हृद्यो वृष्यः सुगन्धिकः । ग्रहणाद्विषकुष्ठास्रक्लेदकण्डूत्रिदोषजित् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) वीरः । उपशान्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ कुन्दवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (ऋषि- विशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ५३ । ६ । “तमभ्यच्छत् ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ! । तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्म्मवित् ॥” अस्य भीमस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ३ । ५३ । ९ । “कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारात् महायशाः । दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुवर्च्चसम् ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ३४ । “मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ॥” [] “स्वाधिकारात् प्रमाद्यन्तीः प्रजा दमयितुं शीलं यस्य वैवस्वतादिरूपेण स दमनः ।” इति तद्भाष्ये शङ्कराचार्य्यः ॥ महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १३६ । “महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-685-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दमन" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें