🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:33:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नियमन
niyamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियमन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ नियमित, नियम्य]
१. नियमबद्ब करने का कार्य । कायदा बाँधना ।
२. शासन ।
३. दमन । निग्रह (को॰) ।
४. किसी के लिये वह विधान जिससे उसके सिवा अन्य का वारण हो सके (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚यमन mfn. subduing, taming, overpowering, Hariv.
नि-˚यमन n. the act of subduing &c., MBh.; Kāv. &c.
restriction, limitation, definition, Rājat.; Kpr.; Sāh.
precept, fixed practice or rule, W.
coercion, humiliation, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियमनं 1 Checking, punishing; restraining, subduing; नियमनादसतां च नराधिपः R. 9. 6. --2 Restriction, limitation. --3 Humiliation. --4 A precept, fixed rule. --5 Binding, tying down.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियमन न० नि + यम--भावे ल्युट् । १ नियमशब्दार्थे २ निग्रहे ३ बन्धे “नियमनादसतां च नराधिपः” रघुः इतरनिवारण- रूपे ४ परिसंख्यार्थे च “युग्माग्निकृतभूतानि षण्मुन्योर्व- सुरन्ध्रयोः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा । प्रतिपदाप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुराकृतम्” निगमवाक्यतात्पर्य्य कथने “एतत्प्रयोजनं तु तिथिविशेषविहिते कर्मणि तिथिखण्डविशेषनियमनम्” ति० त० रघु० । एतदुपदर्शित खण्डविशेषतिथावेव कुर्य्यान्नेतरत्रेति परिसंख्यातुल्यत्वं गम्यते । नियमपरत्वे विपरीतकरणे दोषाभावप्रसङ्गात् मियमे इतरसंवलनस्य शास्त्रार्थत्वात् नचैद्युक्तम् इतरत्र करणे निन्दाश्रवणात् । अतः परिसंख्याकार्य्य- कारीह नियमनमिति स्थितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4079,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियमनं, क्ली, (नि + यम + भावे ल्युट् ।) नियमः । यथा । “न तत्राभिधानियमनात्तस्याः ।” इति [] काव्यप्रकाशे द्बितीयोल्लासः ॥ बन्धनम् । यथा । बलेर्न्नियमनमित्युद्भटः ॥ (निग्रहः । यथा, रघुः । ९ । ६ । “समतया वसुवृष्टिविसर्ज्जनै- र्नियमनादसताञ्च नराधिपः ॥” नियच्छतीति । नि + यम + ल्युः । नियामके, त्रि । यथा, हरिवंशे । १८१ । ५३ । “दक्षयज्ञविनाशाय बलेर्नियमनाय च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-886-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियमन" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें