🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:52:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दमयंती
damayaṃtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दमयंती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दमयन्ती]
१. राजा नल की स्त्री जो विदर्भ देश के राजा भीमसेन की कन्या थी । वि॰ दे 'नल' ।
२. एक प्रकार का बेला । मदनवान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमयन्ती f. ‘subduing (men)’, N. of Nala's wife (daughter of Bhīma king of Vidarbha), Nal.
a kind of jasmine, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमयंती N. of the daughter of Bhīma, king of the Vidarbhas. [She was so called because by her matchless beauty she subdued the [] ride of all lovely women; cf. N. 2. 18: --भुवनत्रयसुभ्रुवामसौ दमयंती कमनीयतामदं । उदियाय यतस्तनुश्रिया दमयंतीति ततोऽभिधां दधौ ॥. A golden swan first described to her the beauty and virtues of king Nala, and through him she communicated her love to Nala. Afterwards at a Svayaṃvara she chose Nala for her husband from out of a host of competitors among whom were the four gods Indra, Agni, Yama, and Varuṇa themselves, and the lovely pair spent some years very happily. But their happiness was not destined to last long. Kali, envious of the good fortune of Nala, entered his body, and induced him to play at dice with his brother Puṣkara. In the heat of the play the infatuated monarch staked and lost everything except himself and his wife. Nala and Damayantī were therefore driven out of the kingdom, ‘clad in a single garment’. While wandering through the wilderness, Damayantī had to pass through several trying adventures, but her devotion to her husband remained entirely unshaken. One day while she was asleep, Nala in the frenzy of despair abandoned her, and she was obliged to go to her father's house. After some time she was united with her husband, and they passed the rest of their lives in the undisturbed enjoyment of happiness. See Nala and Ṛtuparṇa also].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमयन्ती स्त्री विदर्भाधिपभीमनृपस्य कन्याभेदे तत्कथा भा० व० ५५ अ० यथा “तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमप्रराक्रमः । शूरः सर्वगुणै- र्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः । स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत् सुसमाहितः । तमभ्यागच्छद्ब्रह्मषिर्दमनो नाम भारत! तं स भीमं प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित् । महिष्या मह राजेन्द्र! सत्कारेण सुवर्चसम् । तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्य्याय वरं ददौ । कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनु- दारान् महायशाः । दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुव- र्च्चसम् । उपपन्नान् गुणैः सर्वैर्भीमान् भीमपराक्रमान् । दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया । सौभाग्येषु च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा” । भा० व० ५ त० अ० । सा च पुण्यश्लोकनलराजकलत्रम् यथोक्तं तत्रैव ५७ अ० “सा समीक्ष्य तु तान् देवान् पुण्यश्लोकञ्च मारत! । [] नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव! । विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना । स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोभनाम् । वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी” “पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः । दमय- न्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् । गतेषु पार्थिवे- न्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः । विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च । उष्य तत्र यथाकमं नैषधी द्विपदां वरः । भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्ककम्” । “त्वयि वीर! विराजते परं दमयन्तीकिलकिञ्चितं किल” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3469-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमयन्ती, स्त्री, (दमयति नाशयति अमङ्गलादिक- मिति । दम + णिच् + शतृ + ङीप् ।) भद्र- मल्लिका । इति शब्दमाला ॥ नलराजपत्नी । सा विदर्भदेशीयभीमराजकन्या । (यथा, महा- भारते । ३ । ५३ । ५-९ । “तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः । शूरः सर्व्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत् सुसमाहितः । तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ! ॥ तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्म्मवित् । [] महिष्या सह राजेन्द्र ! सत्कारेण सुवर्च्चसम् ॥ तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्य्याय वरं ददौ । कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान् महायशाः ॥ दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुवर्च्चसम् । उपपन्नान् गुणैः सर्व्वैर्भीमान् भीमपराक्रमान् ॥ दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया । सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा ॥” अस्या विशेषविवरणन्तु तमेवाध्यायमारभ्य विस्तरशो द्रष्ठव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दमयंती" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें