🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संयमन
saṃyamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संयमन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोक ।
२. दमन । दबाव । निग्रह ।
३. आत्मनिग्रह । मन को वश में रखना ।
४. बंद रखना । कैद रखना ।
५. बंधन में बाँधना । जकड़ना । कसना ।
६. खींचना । तानना (लगाम आदि) ।
७. यमपुर ।
८. वह प्रांगण जो चारो ओर चार मकान होने से बन जाय (को॰) ।
२. वह जो संयमन करता हो (को॰) ।
संयमन २ वि॰ नियंता । नियामक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-˚यमन mf(ई)n. id., MBh.; Pur.
bringing to rest, RV.
सं-˚यमन n. the act of curbing or checking or restraining, VP.
self-control, KauṣUp.
binding together, tying up, Vikr.; Sāh.
drawing tight, tightening (reins &c.), Śak.
confinement, fetter, Mṛcch.
Yama's residence (cf. above), Bādar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संयमनं 1 Restraining, checking. --2 Drawing in; Ś. 1. --3 Binding, tying up; U. 1; V. 3. 6. --4 Confinement. --5 Self-denial, control. --6 A religious vow or obligation. --7 A square of four houses. --नः [] One who restrains or regulates, a ruler. --नी N. of the city of Yama.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयमन न० सम् + यम--ल्युट् । १ बन्धने २ व्रतभेदे मेदि० ३ च तुःशाले गृहे च भरतः । यम--णिच्--ल्यु । ४ यमे पु० “वैवस्वतः संयमनः” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयमनं, क्ली, (सं + यम + ल्युट् ।) बन्धनम् । (यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ३१८ । “यथावा वेण्यां द्रौपदीकेशसंयमनहेतुर्भीमसेन- क्रोधापचितो युधिष्टिरोत्साहः ॥”) व्रतम् । इति मेदिनी ॥ चतुःशालम् । इति सञ्जवन- शब्दटीकायां भरतः ॥ (यमगृहम् । यथा, महाभारते । ३ । १६३ । ९ । “एतत् संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥” शासनम् । दमनम् । यथा, भागवते । १० । १६ । ६ । “तं चण्डवेगविषवोर्य्यमवेक्ष्य तेन । दुष्टां नदीञ्च खलसंयमनावतारः ॥” * ॥ [] संयच्छतीति । सं + यम + ल्युः । नियन्तरि, त्रि । यथा, मार्कण्डेये । ७७ । ४ । “तस्माज्जनिष्यते मूढे प्रजासंयमनं यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-200-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें