🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दंडक
daṃḍaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंडक संज्ञा पुं॰ [सं॰ दण्डक]
१. डंडा ।
२. दंड देनेवाला पुरुष । शासक ।
३. छंदों का एक वर्ग । वह छंद जिसमें वर्णों की संख्या २६ से अधिक हो । विशेष—दंडक दो प्रकार का होता है, एक गणात्मक, दूसरा मुक्तक । गणात्मक वह है जिसमें गणों का बंधन होता है अर्थात् किस गण के उपरांत फिर कौन सा गण आना चाहिए, इसका नियम होता है । जैसे, कुसुमस्तक, त्रिभंगी, नीलचक्र इत्यादि । उ॰—(नीलचक्र) । जानि कै समै भवाल, रामराज साज साजि ता समै अकाज काज कैकई जु कीन । भूप तें हराय बैन राम सीय बंधु युक्त बोलिकै पठाय बेगि कानन सुदीन ।—(शब्द॰) । मुक्तक वह है जिसमें केवल अक्षरों की गिनती होती है अर्थात् जो गणों के बंधन से युक्त होता है । किसी किसी में कहीं कहीं लघु गुरु का नियम होता है । हिंदी काव्य में जो कवित्त (मनहर) और घनाक्षरी छंद अधिक व्यवहत हुए हैं वे इसी मुक्तक के अंतर्गत हैं । उ॰—(मनहर कवित्त) । आनँद के कंद जग ज्यावन जगतबंद दशरथनंद के निबाहेई निबहिए । कहै पद्माकर पवित्र पन पालिबे कों चोरे, चक्रपाणि के चरित्रन कों चहिए ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ २३८ ।
४. इक्ष्वाकु राजा के पुत्र का नाम । विशेष—ये शुक्राचार्य के शिष्य थे । इन्होंने एक बार गुरु की कन्या का कौमार्य भंग किया । इसपर शुक्राचार्य ने शाप देकर इन्हें इनके पुर के सहित भस्म कर दिया । इनका देश जंगल हो गया और दंडकारण्य कहलाने लगा ।
५. दंडकारण्य ।
६. एक प्रकार का वातरोग जिसमें हाथ, पैर, पीठ, कमर आदि अंग स्तब्ध होकर एंठ से जाते हैं ।
७. शुद्ध राग का एक भेद ।
८. हल में लगनेवाली एक लंबी लकड़ी । हरिस (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दण्डक m. (g. ऋश्यादि) (n. g. अर्धर्चादि) ifc. ‘a staff’, see त्रि-
a handle (of a parasol), L.
the beam (of a plough), L.
the staff of a banner, MBh. vii, ix
(Pāṇ. v, 3, 87, Kāś.) N. of a plant, Suśr. v, 7, 1
a row, line, ŚāṅkhŚr., Sch.
a class of metres the stanzas of which may extend from 4 × 27 to 4 × 999 syllables, Chandaḥs. vii, 33-36; HanRāmUp. 15
a kind of spasm, Car. vi, 28; Bhpr. vii, 36, 171 and 227
(˚डाख्य) 171/172
N. of wk. relating to, VS.
दण्डक m. N. of a son of Ikṣvāku (whose country was laid waste by the curse of Bhārgava, whose daughter he had violated; his kingdom in consequence became the ˚कारण्य), MBh. xii (allusion only), Hariv. 637; BhP. ix, 6, 4; Kām. (v.l. दाण्डक्य)
˚ण्ड, R. vii, 79, 15; VP. iv, 2, 4; VāyuP. ii, 26, 9; PadmaP. i
N. of a silly man, Bharaṭ. xxv
of an Asura, Vīrac. xvi
दण्डक m. pl. the inhabitants of ˚कारण्य, MBh. ii, xiii; R.; Ragh.; VarBṛS.
दण्डक n. = ˚कारण्य, MBh. xiii; R.; BhP. ix, 11, 19; Prasannar. vii, 77 (pl.)
दण्डक m. N. of a Bhoja (v.l. ˚क्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (467,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंडकः 1 A stick, staff &c. --2 A line, row. --3 N. of a metre; see App. I. --कः, --का, --कं N. of a celebrated district in the Deccan situated between the rivers Narmadā and Godāvarī; (it was a vast region said to be tenantless in the time of Rāma); प्राप्तानि दुःखान्यपि दंडकेषु R. 14. 25; किं नाम दंडकेयं U. 2; क्वायोध्यायाः पुनरुपगमो दंडकायां वने वः U. 2. 13, 14, 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0555-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दण्डक पु० दण्ड + स्वार्थे क । १ इक्ष्वाकुराजपुत्रभेदे “दण्ड- [] को नृपतिः कामात् क्रोधाच्च जनमेजयः” कामन्दकी । जनस्थानशब्दे दृश्यम् । ह्रस्वो दण्डः अल्पार्थे कन् । २ ह्रस्वलगुडे(सोँटा) । ३ षड्विंशत्यक्षराधिकपादके चण्ड- प्रयातादौ छन्दोभेदे । “यदिह नयुगलं ततः सप्त- रेफास्तदा चण्डप्रयातो भवेद्दण्डकः” वृ० र० । ४ दण्डनृप- कृते सन्निवेशे पु० । “दण्डकानध्यवात्तां यौ” भट्टिः पुंस्त्वेन बहुवचनान्ततया जयमङ्गलः पपाठ । “परा- क्रमात् जिगमिषुरेव दण्डकान्” रामा० अयो० २१ स० ६४ श्लो० । “प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु” रघुः । तद्भूमिपरत्वे स्त्री त्रिका० “भरतस्तु दण्डकामध्यवात्तां यौ” इति पपाठ उदाजहार च “क्वायोध्यायाः पुनरुप- गमो दण्डकायावने वः” भवभूतिवाक्यम् । तच्च वनं वृ० स० १४० अ० कूर्म्मवि० दक्षिणस्यामुक्तं यथा “बलदेवपट्टन- दण्डकावनतिमिङ्गिनाशना भद्राः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3433-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दण्डकः, पुं क्ली, (दण्ड इव कायतीति । कै + कः ।) श्लोकविशेषः । छन्दोभेदः । इत्यमर- टीकासारसुन्दरी ॥ अस्य विवरणं छन्दः- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (ह्रस्वो दण्डः । “ह्रस्वे ।” ५ । ३ । ८६ । इति कन् । क्षुद्रलगुडः । सोँटा इति भाषा ॥ पुं, इक्षाकुपुत्त्रः । यथा, भाग- वते । ९ । ६ । ४ । [] “क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः । तस्य पुत्त्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः ॥” एतन्नृपसन्निवेशस्थानं दण्डकारण्यमितिख्यातम् । यथा, रामायणे । १ । १ । ४० । “रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-675-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें