🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:07:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपात्र
apātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपात्र १ संत्रा पुं॰ [सं॰]
१. बेकार या अनुपयुक्त बर्तन ।
२. अयोग्य व्यक्ति ।
३. दान, भोज आदि के अयोग्य ब्राह्मण [को॰] । ३२
अपात्र २ वि॰ [सं॰]
१. अयोग्य । कुपात्र । उ॰—नियम पालती एक मात्र तू, सब अपात्र और पात्र तू ।— साकेत, पृ॰ ३१४ ।
२. मूर्ख ।
३. श्राद्धादि निमंत्रण के अयोग्य (ब्राह्मण) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पात्र n. a worthless or common utensil, an undeserving or worthless object, unfit recipient, unworthy, to receive gifts, Bhag.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपात्रं 1 A worthless vessel or utensil. --2 (fig.) An unworthy or undeserving person, unfit receptacle or recipient --3 One unfit or disqualified to receive gifts; अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते Bg. 17. 22; Ks. 24. 26. --Comp. --कृत्या, अपात्रीकरणं doing degrading or unworthy acts; disqualification, any action which makes a man unworthy; four disqualifications for a Brāhmaṇa are mentioned in Ms. 11. 70: -निंदितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनं । अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥; see also 11. 126. --दायिन् a. giving to unworthy persons. --भृत् a. supporting the unworthy or worthless; प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा Pt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0115-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपात्र न० पात्रंश्राद्धमोजनदानादियोग्यं न० त० । १ विद्यादि- हीनेऽनाचारे, २ दानादियोग्यताहीने कुपात्रे, नटादौ च । दानादिपात्रञ्च पात्रशब्दे दर्शयिष्यते । “अदेशकाले यद्दा- नमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृत- मिति” गीता “अपात्रेषु च यद्दत्तं तत् सर्वं विफलं भवे दिति” स्मृतिः “अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये वा धर्म्मसंहिते” इति मिताक्षरायां नारदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0243,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपात्रं, क्ली, (कुत्सितं पात्रं अप्राशस्त्ये नञ्समासः ।) कुपात्रं । असत्पात्रं । यथा । “अपात्रे पातयेद्दत्तं सुवर्णं नरकार्णवे” । इति मलमासतत्त्वं ॥ (योग्य- ताहीनं । निन्दितं । विद्यातपोहीनं । दानादि- योग्यताहीनं । “विद्येव कन्यका मोहादपात्रे प्रतिपादिता । यशसे न न धर्म्माय जायेतानुशयाय तु” ॥ इति कथासरित्सागरे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपात्र" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें