🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:33:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपात्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपात्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपात्र

अर्थ: निकम्मा बर्तन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपात्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपात्रम्अपात्रेअपात्राणि
द्वितीयाअपात्रम्अपात्रेअपात्राणि
तृतीयाअपात्रेणअपात्राभ्याम्अपात्रैः
चतुर्थीअपात्रायअपात्राभ्याम्अपात्रेभ्यः
पञ्चमीअपात्रात् / अपात्राद्अपात्राभ्याम्अपात्रेभ्यः
षष्ठीअपात्रस्यअपात्रयोःअपात्राणाम्
सप्तमीअपात्रेअपात्रयोःअपात्रेषु
सम्बोधनहे अपात्रहे अपात्रेहे अपात्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपात्र
अपात्र
apātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपात्र १ संत्रा पुं॰ [सं॰]
१. बेकार या अनुपयुक्त बर्तन ।
२. अयोग्य व्यक्ति ।
३. दान, भोज आदि के अयोग्य ब्राह्मण [को॰] । ३२
अपात्र २ वि॰ [सं॰]
१. अयोग्य । कुपात्र । उ॰—नियम पालती एक मात्र तू, सब अपात्र और पात्र तू ।— साकेत, पृ॰ ३१४ ।
२. मूर्ख ।
३. श्राद्धादि निमंत्रण के अयोग्य (ब्राह्मण) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पात्र n. a worthless or common utensil, an undeserving or worthless object, unfit recipient, unworthy, to receive gifts, Bhag.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपात्रं 1 A worthless vessel or utensil. --2 (fig.) An unworthy or undeserving person, unfit receptacle or recipient --3 One unfit or disqualified to receive gifts; अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते Bg. 17. 22; Ks. 24. 26. --Comp. --कृत्या, अपात्रीकरणं doing degrading or unworthy acts; disqualification, any action which makes a man unworthy; four disqualifications for a Brāhmaṇa are mentioned in Ms. 11. 70: -निंदितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनं । अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥; see also 11. 126. --दायिन् a. giving to unworthy persons. --भृत् a. supporting the unworthy or worthless; प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा Pt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0115-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपात्र न० पात्रंश्राद्धमोजनदानादियोग्यं न० त० । १ विद्यादि- हीनेऽनाचारे, २ दानादियोग्यताहीने कुपात्रे, नटादौ च । दानादिपात्रञ्च पात्रशब्दे दर्शयिष्यते । “अदेशकाले यद्दा- नमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृत- मिति” गीता “अपात्रेषु च यद्दत्तं तत् सर्वं विफलं भवे दिति” स्मृतिः “अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये वा धर्म्मसंहिते” इति मिताक्षरायां नारदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0243,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपात्रं, क्ली, (कुत्सितं पात्रं अप्राशस्त्ये नञ्समासः ।) कुपात्रं । असत्पात्रं । यथा । “अपात्रे पातयेद्दत्तं सुवर्णं नरकार्णवे” । इति मलमासतत्त्वं ॥ (योग्य- ताहीनं । निन्दितं । विद्यातपोहीनं । दानादि- योग्यताहीनं । “विद्येव कन्यका मोहादपात्रे प्रतिपादिता । यशसे न न धर्म्माय जायेतानुशयाय तु” ॥ इति कथासरित्सागरे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपात्र" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपात्रअपात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपात्र 📚 ➤ निकम्मा बर्तन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपात्र 📚संत्रा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें