🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:40:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रताप
pratāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (2.8.20) प्रभाव · भेद · दण्ड · साम · दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रताप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पौरुष । मरदानगी । वीरता ।
२. बल, पराक्रम आदि महत्व का ऐसा प्रभाव जिसके कारण उपद्रवी या विरोधी शांत रहें । तेज । इकबाल ।
३. मदार का पेड़ ।
४. रामचंद्र के एक सखा नाम ।
५. युवराज का छत्र ।
६. ताप । गरमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚ताप m. glowing heat, heat, warmth, Kāv.; Var.; Suśr.
splendour, brilliancy, glory, majesty, dignity, power, strength, energy, Mn.; MBh. &c.
Calotropis Gigantea (= अर्क), L.
N. of a man, MBh.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (661,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतापः 1 Heat, warmth; Pt. 1. 107. --2 Radiance, glowing heat; Ku. 2. 24. --3 Splendour, brilliancy. --4 Dignity, majesty, glory; Mv. 2. 4. --5 Courage, valour, heroism; प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपद् व्यानशे दिशः R. 4. 15 (where प्रताप means ‘heat’ also); 4. 30. --6 Spirit, vigour, energy. --7 Ardour, zeal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0733-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रताप पु० प्र + तप--घञ् । १ कोषदण्डजाते नृपादेः तेजसि अमरः । २ तापे ३ अर्कवृक्षे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4436,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतापः, पुं, (प्र + तप् + घञ् ।) कोषदण्डज- तेजः । कोषो धनं दण्डो दमः तद्धेतुत्वात् सैन्य- मपि दण्डः ताभ्यां यत्तेजो जायते सः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । प्रभावः २ । इत्यमरः । २ । ८ । २० ॥ (यथा, मनुः । ९ । ३१० । “प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात् पापकर्म्मसु ॥” पौरुषम् । यथा, रामायणे । १ । १ । ११ । “समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ॥” “प्रतापः स्मृतिमात्रेण रिपुहृदयविदारणक्षमं पौरुषं तद्वान् । ‘प्रतापौ पौरुषातपौ ।’ इति कोषः ।” इति तट्टीकायां रामानुजः ॥) तापः । (यथा, रघुः । ४ । १२ । “यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात् तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥”) तेजः । इति मेदिनी । पे, २० ॥ अर्कवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (युवराजस्य छत्रे, क्ली । यथा, भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरौ । “नीलो दण्डश्च वस्त्रञ्च शिरःकुम्भस्तु कानकः । सौवर्णं युवराजस्य प्रतापं नाम विश्रुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रताप" आता है (17)
आतंक रोब । दबदबा । प्रतापरोब बड़प्पन की धाक । आतंक । प्रभाव । दबदबा । तेज । प्रताप । यौ॰—रोबदार । र…अजमत प्रभुत्व । प्रताप । शान । महत्वएकबाल प्रताप । सौभाग्यदबदबा रोबदाब । आतंक । प्रतापहतौजा जिसकी शक्ति, प्रताप, कांति आदि नष्ट हो गई हो । जिसका वीरताजन्य उत्साह …विरूदावली किसी के गुण, प्रताप, पराक्रम आदि का सविस्तर कथन ।यशवर्णन । प्रशंसाओज विषम । अयुग्मचंडता उग्रता । प्रबलता । घोरतामहिमा महत्व । महात्म्य । बड़ाई । गौरवदावा वन में लगनेवाली आग जो बाँस या और पेड़ों की डालियों के एक दूसरे से रगड़…फर्र प्रकाश । ज्योतिसआदत भलाई । कल्याणहशमत गोरव । श्रेष्ठता । बड़ाई । वैभव । ऐश्वर्यहैबत भय । त्रास । दहशतसलाबत कठोरता । सख्तोतजल्ली प्रकाश । रोशनी । नूर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें