🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:23:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रताप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रताप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रताप

अर्थ: अन्तिम चेतावनी देना

संस्कृत: कोशदण्डजतेजः · पर्याय: प्रभाव

व्युत्पत्ति: प्र+तप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तप् + घञ्
  3. ताप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तप् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रताप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतापःप्रतापौप्रतापाः
द्वितीयाप्रतापम्प्रतापौप्रतापान्
तृतीयाप्रतापेनप्रतापाभ्याम्प्रतापैः
चतुर्थीप्रतापायप्रतापाभ्याम्प्रतापेभ्यः
पञ्चमीप्रतापात् / प्रतापाद्प्रतापाभ्याम्प्रतापेभ्यः
षष्ठीप्रतापस्यप्रतापयोःप्रतापानाम्
सप्तमीप्रतापेप्रतापयोःप्रतापेषु
सम्बोधनहे प्रतापहे प्रतापौहे प्रतापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रताप
प्रताप
pratāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (2.8.20) प्रभाव · भेद · दण्ड · साम · दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रताप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पौरुष । मरदानगी । वीरता ।
२. बल, पराक्रम आदि महत्व का ऐसा प्रभाव जिसके कारण उपद्रवी या विरोधी शांत रहें । तेज । इकबाल ।
३. मदार का पेड़ ।
४. रामचंद्र के एक सखा नाम ।
५. युवराज का छत्र ।
६. ताप । गरमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚ताप m. glowing heat, heat, warmth, Kāv.; Var.; Suśr.
splendour, brilliancy, glory, majesty, dignity, power, strength, energy, Mn.; MBh. &c.
Calotropis Gigantea (= अर्क), L.
N. of a man, MBh.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (661,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतापः 1 Heat, warmth; Pt. 1. 107. --2 Radiance, glowing heat; Ku. 2. 24. --3 Splendour, brilliancy. --4 Dignity, majesty, glory; Mv. 2. 4. --5 Courage, valour, heroism; प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपद् व्यानशे दिशः R. 4. 15 (where प्रताप means ‘heat’ also); 4. 30. --6 Spirit, vigour, energy. --7 Ardour, zeal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0733-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रताप पु० प्र + तप--घञ् । १ कोषदण्डजाते नृपादेः तेजसि अमरः । २ तापे ३ अर्कवृक्षे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4436,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतापः, पुं, (प्र + तप् + घञ् ।) कोषदण्डज- तेजः । कोषो धनं दण्डो दमः तद्धेतुत्वात् सैन्य- मपि दण्डः ताभ्यां यत्तेजो जायते सः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । प्रभावः २ । इत्यमरः । २ । ८ । २० ॥ (यथा, मनुः । ९ । ३१० । “प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात् पापकर्म्मसु ॥” पौरुषम् । यथा, रामायणे । १ । १ । ११ । “समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ॥” “प्रतापः स्मृतिमात्रेण रिपुहृदयविदारणक्षमं पौरुषं तद्वान् । ‘प्रतापौ पौरुषातपौ ।’ इति कोषः ।” इति तट्टीकायां रामानुजः ॥) तापः । (यथा, रघुः । ४ । १२ । “यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात् तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥”) तेजः । इति मेदिनी । पे, २० ॥ अर्कवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (युवराजस्य छत्रे, क्ली । यथा, भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरौ । “नीलो दण्डश्च वस्त्रञ्च शिरःकुम्भस्तु कानकः । सौवर्णं युवराजस्य प्रतापं नाम विश्रुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रताप" आता है (17)
आतंक रोब । दबदबा । प्रतापरोब बड़प्पन की धाक । आतंक । प्रभाव । दबदबा । तेज । प्रताप । यौ॰—रोबदार । र…अजमत प्रभुत्व । प्रताप । शान । महत्वएकबाल प्रताप । सौभाग्यदबदबा रोबदाब । आतंक । प्रतापहतौजा जिसकी शक्ति, प्रताप, कांति आदि नष्ट हो गई हो । जिसका वीरताजन्य उत्साह …विरूदावली किसी के गुण, प्रताप, पराक्रम आदि का सविस्तर कथन ।यशवर्णन । प्रशंसाओज विषम । अयुग्मचंडता उग्रता । प्रबलता । घोरतामहिमा महत्व । महात्म्य । बड़ाई । गौरवदावा वन में लगनेवाली आग जो बाँस या और पेड़ों की डालियों के एक दूसरे से रगड़…फर्र प्रकाश । ज्योतिसआदत भलाई । कल्याणहशमत गोरव । श्रेष्ठता । बड़ाई । वैभव । ऐश्वर्यहैबत भय । त्रास । दहशतसलाबत कठोरता । सख्तोतजल्ली प्रकाश । रोशनी । नूर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रतापप्रताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तप् + घञ् | ताप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रताप 📚 ➤ अन्तिम चेतावनी देना
संस्कृत: कोशदण्डजतेजः · पर्याय: प्रभाव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रताप 📚पौरुष । मरदानगी । वीरता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रताप
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (२.८.२०) — प्रभाव, भेद, दण्ड, साम, दान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रताप: प्र+तप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें